Surfen op de herinnering

Met de verhalentafel kunnen bejaarden op eenvoudige wijze gebruik maken van pc's. Een kunstwerk dat gesprekken op gang brengt.

Mijn moeder bedacht op een dag dat ze wilde surfen op internet. Er werd ISDN besteld en een computer aangeschaft. En een boek, `Windows 98 voor senioren'. Op een dag vroeg ik haar waar ze inmiddels was aanbeland. ,,Bij het hoofdstuk slepen met de muis'', was het voor mij vreemde antwoord. Voor haar generatie is het slepen met de muis even lastig als het vervangen van een gloeilamp.

Was mijn moeder destijds zestig, de ontwerpers van de Verhalentafel hadden te maken met de doelgroep 80 jaar en ouder. De Verhalentafel is een meubel waarin drie computers zijn verwerkt. Hiermee zijn filmpjes te zien en geluidsfragmenten te beluisteren, ook kunnen gebruikers er zelf verhalen aan toevoegen. De gebruikers hebben waarschijnlijk nooit een computer aangeraakt en zijn evenmin in staat nog een seniorencomputerboek door te worstelen.

Alles moest dus zo simpel mogelijk. De muis verdween en alleen als er verhalen op te nemen zijn, wordt het toetsenbord gebruikt – door de begeleider. De bewoners hebben in plaats hiervan slechts de beschikking over twee knoppen: stop en start. De uitvoering hiervan is groot, je hand erboven laten zweven volstaat. De interface is eveneens eenvoudig. De filmpjes en liedjes die de computer aanbiedt, zweven voorbij. Na het aantoetsen van de knop stopt de computer bij het fragment naar keuze. Na nog een aanraking begint het.

De Verhalentafel is vooralsnog alleen te vinden in Het Twiskehuis in Amsterdam-Noord. De bewoners van dit verzorgingstehuis wilden een kunstwerk waarmee ze wat konden doen. Het doel van de Verhalentafel is dat bewoners over minder gangbare onderwerpen met elkaar in gesprek raken en samen een collectief geheugen van het verzorgingstehuis opbouwen. Ook dit impliceerde aanpassingen. Op de computers is hetzelfde te zien, zodat de bejaarden niet individueel gaan `surfen'. De monitoren mochten niet te hoog, anders kunnen ze elkaar niet aankijken en wordt de communicatie belemmerd. Los daarvan hadden de makers rekening te houden met de hoge leeftijd van de gebruikers. De filmpjes moeten kwalitatief goed zijn, voor de slechtzienden. Grote microfoons om verhalen in te spreken zouden koudwatervrees veroorzaken. Nu bevindt de opnameapparatuur zich in schroefjes onder de monitor à la Margarita's afluisterschroef.

Van internetten is het bij mijn moeder niet meer gekomen. In het Twiskehuis wordt wél flink gebruikgemaakt van de computers. Het verhalenmeubel biedt allerlei filmpjes, tv-beelden en liedjes van toen. Van de Blue Diamonds, uit Ja zuster, nee zuster en het Polygoonjournaal.

Ook zijn er filmpjes over de regio, de Watersnoodramp in Oostzaan bijvoorbeeld. Veel bewoners van Het Twiskehuis hebben de ramp meegemaakt. Algauw komen de verhalen los. Van het een komt het ander. ,,Het was koud, het vroor dat het kraakte'', vertelt mevrouw Teunisse. Mevrouw De Wit wijst naar het beeld: ,,Kijk, daar heb je bus 11, daarin kon je mee voor elf cent.'' Meneer Kruse danst even later met een bewoonster op Pikketanussie van Johnny Jordaan. Erna vertelt hij: ,,Hij had drie kinderen, ging van zijn vrouw af en werd toen...'' Hij slaat twee keer op zijn hand. Mevrouw Teunisse vult aan: ,,Hij werd, net als een langspeelplaat, aan twee kanten bespeelbaar.''

Verhalen van bewoners zijn er vooralsnog niet vaak opgeslagen. Directeur Anjo Dussel verklaart: ,,Het is nog een beetje aftasten. Sommigen kunnen heel goed verhalen vertellen, anderen slaan dood.'' Lichtdementen ,,tetteren'' volgens haar weer door elkaar en hebben leiding nodig. Wel is het ook voor hen een fantastisch product volgens Dussel: ,,Het materiaal van vroeger is heel herkenbaar.'' Het langetermijngeheugen werkt veelal nog wél goed.

De verhalentafel werd eind 1999 bedacht door kunstenaar Hans Muller en medewerkers van Waag Society in Amsterdam. Waag Society heeft meer te maken met Verhalentafels. Onlangs werd er een geopend in de Bijlmer onder de naam Nine(9) waaraan bezoekers van verschillende leeftijden en culturen deelnemen. Belangrijk verschil met de Verhalentafel is dat Nine(9) een softwareprogramma is en niet een compleet meubel met aangepaste computers. De productie van de tafel voor Het Twiskehuis duurde twee jaar, ook doordat er subsidies moesten worden aangevraagd. In plaats van 80.000 gulden bleek het project ruim twee ton meer te kosten. De ministeries van VWS en Economische Zaken financierden mee in het kader van het `Senter Programma voor technologie en samenleving'. Pas in februari dit jaar ging het project echt van start.

Andere verzorgingstehuizen, waaronder een Australisch, hebben inmiddels interesse getoond in de Verhalentafel. Maar voordat deze op de markt komt, moet er nog wat aan gesleuteld worden. Anjo Dussel zegt dat begeleiders en sommige bewoners het een probleem vinden dat ze niet kunnen zoeken in het archief. En omdat bewoners de beeld- en geluidsfragmenten op een gegeven moment wel kennen, komt er `content' bij. Over het koningshuis onder meer. Daar is veel vraag naar.

Website: www.waag.org