`We wíllen ons de shoah blijven herinneren'

Ha, concentratiekamp! De shoah is een manier geworden om begrippen als solidariteit en verantwoordelijkheid concreet te maken, zegt de pasbenoemde hoogleraar genocidestudies Johannes Houwink ten Cate. Over de Elgin Marbles en wetenschappelijke bevindingen versus politieke lessen.

Dat `Holocaust' in de naam van zijn instituut, nee, dat had voor hem niet gehoeven. Johannes Houwink ten Cate, sinds kort directeur van Centrum voor Holocaust en Genocide Studies, had het liever bij `shoah' gehouden, of bij het nog feitelijker `jodenmoord'. Holocaust is een aan het bijbels-Grieks ontleende benaming, die pas in 1978 – ongetwijfeld onder invloed van een gelijknamige Amerikaanse tv-serie – opdook in het Nederlandse woordenboek. Het betekent `brandoffer', ,,en ík zou niet weten wat er geofferd is in de gaskamers'', zegt Houwink ten Cate.

Maar Holocaust en Genocide Studies is nu eenmaal de merknaam voor dit soort centra, eind jaren '90 op verschillende plaatsen in Europa opgericht dankzij de inspanningen van de Israëlische historicus Yehuda Bauer. Die vroeg zich af who teaches the teachers? En om deze kwestie ter hand te nemen is inmiddels een task force opgericht. ,,Ik schrok wel een beetje'', zegt Houwink ten Cate, ,,want de enig juiste vertaling van task force is Einsatzkommando.''

Eind vorig jaar is het Nederlandse centrum officieel opgericht en donderdag hield Houwink ten Cate (46), die tegelijkertijd directeur van het centrum en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam werd, zijn oratie: De naam van de misdaad en de persoon van de schrijftafelmoordenaar.

In het raamkozijn van zijn instituut, voorlopig niet meer dan een kamer in het kapitale gebouw van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie aan de Amsterdamse Herengracht, zit Houwink ten Cate in gezelschap van twee medewerkers, de Amerikaanse Nanci Adler en de Nederlander Karel Berkhoff, hardop na te denken over wat ze straks zullen doen. Ze zijn de task force geen verantwoording verschuldigd voor hun onderzoek of onderwijs. Maar het is wel zo slim, zegt Houwink ten Cate, om een eigen nationale `niche' te vinden in het aanbod van de andere Centra voor Holocaust en Genocide Studies en, verder, in de grote internationale gemeenschap van shoah-onderzoekers.

Houwink ten Cate ziet zijn mogelijkheden vooral in de internationale instituties die Nederland herbergt: het Joegoslavië-tribunaal ICTY en het Internationaal Strafhof. Hij heeft zich al beijverd voor de overdracht van de archieven van de VN-organisatie ICTY aan een Nederlandse instelling als het Vredespaleis. En dat is voor hem meer dan een praktische mogelijkheid.

,,Uit de oprichting van dit centrum spreekt hetzelfde idee over de plaats van Nederland in de wereld als uit de oprichting van het Internationaal Strafhof of het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag. Misschien omdat het een klein land is, kent Nederland een grote rol toe aan mensenrechten en internationaal recht. De universele pretentie van mensenrechten maakt het noodzakelijk dat overtreders ervan worden berecht, zonodig door andere landen, voor een internationaal tribunaal. Nederland formuleert met dit centrum een politieke roeping op het gebied van genocidebestrijding.''

Een politieke roeping, laat die zich rijmen met wetenschappelijk onderzoek?

,,Het zijn niet de historici die hun werk politiek definiëren, maar de politici die dat doen. En daarom is het een realiteit. Een wetenschapper kan zich daar maar beter van bewust zijn. Wij zijn voor groot deel product van onze intellectuele en politieke omgeving.

,,Samenlevingen zijn net schoolkinderen, zegt de Duitse historicus Christian Meyer: ze onthouden alleen waar ze iets aan hebben. Het is heel bijzonder dat wij ons een genocide willen herinneren die anderen is aangedaan. Dat is een naoorlogse notie.

,,Alle genocides tot aan de verklaring van de Verenigde Naties in 1948 zijn per definitie legaal. Wij hebben genocides illegaal willen verklaren, als gevolg van de shoah. Wij wíllen ons deze genocide herinneren. Dat viervijfde van onze begroting uit Den Haag komt, betekent dat de huidige politieke elite er behoefte aan heeft.''

Die herdenkt liever de slachtoffers dan de verzetslieden.

,,Een leerstoel voor het verzet zit er nu niet in, nee. Er is een fundamentele desinteresse voor het verzet ontstaan. Maar vergeet niet dat de eerste jaren na de oorlog kasten vol verzetsliteratuur zijn verschenen. Het heeft in Nederland tot de jaren '70 geduurd, tot het debat over de Drie van Breda, voordat de slachtoffers zich politiek konden articuleren. Daarna zien we een uitgesproken conjunctuur in de positie van het slachtoffer.''

De aandacht voor de slachtoffers kan dus ook weer afnemen?

,,Zonder twijfel. Als deze samenleving vindt dat zij zich de genocides moet herinneren, dan doen we dat niet alleen uit mededogen met de slachtoffers, maar omdat wij denken dat we daar zelf baat bij hebben. We hebben er baat bij, omdat de herinnering aan deze genocide een van de weinige herinneringen is die de Europeanen met elkaar verbindt. En met de Amerikanen.''

De Amerikanen? Er zijn toch geen Amerikanen weggevoerd tijdens de Tweede Wereldoorlog?

,,Het is ook geen objectieve historische herinnering, het is niet gekoppeld aan een historische realiteit, het is de manier waarop we over onszelf willen denken.''

Als een antitotalitaire maatschappij.

,,Ja. Genocide is het product van een destructieve utopie, zeg ik de historicus Omer Bartov na. Staatsmoord op een minderheid is de ultieme droom van de maatschappelijke ingenieur. De daders trachten de wereld te verbeteren door hun vijand te vernietigen. Niet alleen de verondersteld vijandelijke minderheid zelf, maar ook elk spoor ervan.

,,Die ideologische utopie gaat daarom op een perverse manier met geschiedenis om. De vijand moet letterlijk de vuilnisbak van de geschiedenis in. De moderne utopie kent geen geschiedenis. Er is een geïdealiseerd veraf verleden. Er is een recent verleden, dat verziekt werd door de gehate minderheid. En er is het heden, dat perfect is en voortdurend wordt verheerlijkt. De toekomst kan alleen de voorzetting van het perfecte heden zijn. Elke poging tot verandering is subversief, want ontkent de volmaaktheid van het heden.

,,Geschiedenis krijgt dus onder invloed van genocide en de destructieve utopie een andere maatschappelijke betekenis. Ze betekent niet alleen de redding van geschiedenis van minderheden, maar ze is ook in de kern een antitotalitair protest. En daarmee is de politieke strekking van genocidestudies duidelijk.''

Is er dan een les te trekken?

,,Er worden verschillende lessen getrokken uit de shoah. De conservatieve interpretatie is: onder oorlogsomstandigheden worden mensen beesten. Het vernis van de beschaving is dun. Law and order is goed. Je kunt de mensen niet verbeteren. Je moet ze in hun kooi houden.

,,De sociaal-democratische les van de shoah is: discriminatie kan leiden tot massamoord, dus moet je zorgen dat mensen niet discrimineren. Dus moet je ze onderwijzen, gelijke kansen bieden, hetzelfde salaris geven, et cetera.

,,De liberale politieke les is: als vrije vakbonden, politieke partijen en vrije pers worden opgeheven, als de publieke ruimte wordt gemonopoliseerd door de staat, leidt dat tot dictatuur, oorlog en vernietiging. Deze les probeerde de Amerikaanse president met ons te delen. Vandaar zijn uitspraak over Saddam Hussein als de nieuwe Hitler. Dat is geen historische les, maar een politiek oordeel over Saddam. Een prachtig voorbeeld van de instrumentalisering van het verleden.

,,Dat is een van de ingewikkelde dingen in dit soort onderzoek: er is voortdurend een complexe wisselwerking tussen de politieke lessen die de intellectuele omgeving uit het verleden trekt en de conclusies waartoe je als historicus komt.''

Zoals?

,,Mensen en media formuleren moderne genocides in termen van Auschwitz of Bergen-Belsen. Veel mensen geloofden pas dat er in Bosnië iets aan de hand was, toen ze beelden zagen van een uitgemergelde man achter prikkeldraad. `Ha! Concentratiekamp!' Dat was de Bosnische instrumentalisering van het westerse trauma over de shoah. Die beelden hebben de politieke druk om in te grijpen, opgevoerd. En intussen hebben historici vastgesteld dat die uitgemergelde man niet gevangen zat achter prikkeldraad, maar dat de tv-ploeg achter prikkeldraad is gaan staan om een uitgemergelde man te filmen. De shoah is een manier geworden om begrippen als solidariteit en verantwoordelijkheid concreet te maken.''

Vandaar dat het Amerikanen meer interesseert dan hun eigen geschiedenis met de indianen?

,,De collega's van het Holocaust Memorial in Washington helpen indianen bij het inrichten van een eigen centrum.''

Maar dat staat in geen enkele verhouding tot de Amerikaanse aandacht voor de jodenvernietiging in Europa.

,,Dat is waar. Ik heb een mevrouw gesproken uit Kiev, bij wijze van spreken de laatste joodse vrouw daar. Die had een joods documentatiecentrum. Toen kwamen de Amerikanen en nu heeft ze geen joods documentatiecentrum meer. Die Amerikanen hebben een beeldband gemaakt met een videocamera, ze hebben dat documentatiecentrum nooit teruggegeven en ze zijn vergeten die videoband op te sturen. Alles hebben ze meegenomen.

,,Het naar de VS transporteren van materiaal uit de Tweede Wereldoorlog is de twintigste-eeuwse pendant van de Elgin Marbles. Maar het was natuurlijk ook een reddingsoperatie. Als het vrouwtje was gestorven, was het hele documentatiecentrum misschien bij het vuil terechtgekomen.''

Nu bent u benoemd tot directeur van een centrum voor de studie van holocaust én van genocide in het algemeen. Had u veel concurrentie voor deze positie?

,,Het ging, hoorde ik later, tussen mij en een buitenlandse shoah-kenner.''

Had een hoogleraar in de Armeense Volkenmoord ook een kans gemaakt?

,,Als ik in de sollicitatiecommissie had gezeten, was ik wel benieuwd geweest naar bijvoorbeeld Belgische of Franse kandidaten die de genocide in Rwanda in de jaren '90 hebben bestudeerd. Daar weten we nog maar weinig van.''

Maar hadden ze een kans gemaakt?

,,Geen grote kans, denk ik.''

Wat is het toch aan de jodenuitroeiing dat die zo speciaal is?

,,De shoah is de definiërende gebeurtenis van de twintigste eeuw. De meeste massamoorden raken vergeten. Déze massamoord zijn we niet minder belangrijk gaan vinden, maar steeds belangrijker. De shoah is geen fascinatie meer, het is een obsessie.

,,Er zijn ook slachtoffergroepen uit de geschiedenis die in het publieke debat geen rol spelen. Een van de meest drastische genocides die we kennen is de massasterfte die de Spanjaarden teweegbrachten in Zuid-Amerika. Complete kaalslag, een hele beschaving om zeep geholpen – door de introductie van verkoudheid en griep. Wie heeft het er nog over?

,,In de Tweede Wereldoorlog heeft een bijna complete slachting plaatsgevonden onder de Russische krijgsmacht. Russische krijgsgevangenen hebben elkaar opgegeten van de honger. Het aandeel overlevende krijgsgevangenen bedraagt tien, vijftien procent, minder dan dat van de Europese joden.

,,Dat is het grote raadsel: waarom worden we af en toe wakker en verder niet?''

Doet u eens een gooi.

,,Wij herkennen de shoah. Dit zijn slachtoffers voor wie we ons zelf verantwoordelijk voelen. En dat gevoel is sociaal-wetenschappelijk onderbouwd door geschiedenis van de shoah weg te halen van de vernietigingskampen en te verplaatsen naar de westerse democratische samenleving.

,,De vroegste geschiedschrijving over de shoah is vooral kampgeschiedenis. De politicoloog Raul Hilberg heeft begin jaren '60 het beeld bijgesteld: de joden zijn in die kampen wel vermoord, maar ze zijn eerst geregistreerd, geïsoleerd, beroofd en gedeporteerd. En dat gebeurde in hun eigen wereld, die ook de onze was.

,,Toen Wilhelm Harster, bevelhebber van de SiPo en de SD in Nederland, na de oorlog uitlegde waarom er toch verhoudingsgewijs zoveel joden uit Nederland konden worden weggevoerd, zei hij: die waren leicht greifbar, rein praktisch. Ze woonden allemaal in Amsterdam. En toen hem gevraagd werd hoeveel tijd hij kwijt was aan de jodenvervolging, zei hij: tussen de 5 en de 7 procent van mijn tijd. Gedurende de anderhalf jaar dat hij er zat zijn er zo'n 80.000 joden weggevoerd.

,,De jodenuitroeiing was een bureaucratisch-maatschappelijk proces. Daarmee is het ook voor ons maatschappelijk relevant gemaakt, want die bureaucratie is er nog steeds. Genocide is een complex proces dat nogal wat vereist.''

Een complexe bureaucratie? Dat geldt toch niet voor de massamoord in Rwanda?

,,Misschien is dat ook wel de reden dat de genocide in Rwanda ons niet zoveel doet. Die speelt zich af in een politieke context die we helemaal niet herkennen. Bovendien was dat een etnische burgeroorlog met de staatsmacht als inzet.''

Is dat geen vorm van selectieve verontwaardiging?

,,Er zijn mensen die zeggen: `Selectieve verontwaardiging is niet goed. Alleen als de verontwaardiging algemeen en permanent is, erken ik hem moreel.' Tsja, dan zet je uitbarstingen van politiek moralisme wel heel gemakkelijk weg.''

Een vrij recente vorm van verontwaardiging over de oorlog is gericht op de houding van de omstanders.

,,Dat is zorgwekkend. Latere generaties zijn geneigd om het onderscheid tussen daders en toeschouwers te laten vervagen. Daarin zit het impliciete oordeel: wíj hadden het beter gedaan. De kring van daders is verder en verder opgerekt.

,,De eerste generatie shoah-onderzoekers had de neiging om de uitvoering van deze massamoord te beschouwen als een soort Manhattan-project, de ontwikkeling van de atoombom. Met een aanwijsbare groep ingenieurs en bouwers, die de zaak welbewust geheim hielden. Zo bezien had je een kleine groep van daders die idealiter allemaal konden worden gepakt en berecht.

,,Later zijn we meer geneigd de shoah te bekijken als een soort Tsjernobyl. Dat het ooit zou misgaan, zat al in het systeem, de nazi-maatschappij, ingebakken. Als je het zo bekijkt, heeft het ingrijpende gevolgen voor de kring van daders: die is veel groter en moeilijker af te bakenen. Nu wordt de hele oorlogsgeneratie met terugwerkende kracht schuldig verklaard, met uitzondering van de slachtoffers en enkele helden. Ik vind dat je daders en omstanders duidelijk uit elkaar moet houden en dat je het vage begrip `omstanders' nader moet nuanceren. Er is een groot verschil tussen de regering van Zweden, paus Pius XII en een huisvrouw uit Heiloo. Tussen wat ze wisten, wat ze deden en wat hun verantwoordelijkheid was.

,,De gestage uitbreiding van de kring van daders kun je je niet voorstellen zonder de naoorlogse notie van solidariteit als pijler onder de sociaal-democratische verzorgingsstaat. De norm is niet meer of je de Duitsers hebt geholpen – en dan was je fout – maar of je joden hebt geholpen – pas dan ben je goed. Als je dat niet deed, ben je dus schuldig. Aan het in de steek laten van de joden.''

Betekent dit dat het centrum een vorm van verlate inlossing van collectief schuldgevoel is?

,,Nee, dat is een veel te eenvoudige uitspraak. Een begrip als verwerking suggereert dat er een collectief schuldgevoel is. Ik erken wel de morele plicht om slachtoffergroepen met een meer dan normaal respect te behandelen. Dat is lang niet gebeurd. Als de huidige generatie die plicht sterker voelt dan de vorige, betekent dat juist dat we de oorlog niet hebben verwerkt. Een kenmerk van de huidige verwerking is dat we niet willen verwerken. We willen niet vergeten. Dat niet-vergeten is een doelbewuste handeling, die we nu tot internationale plicht hebben verheven. Misschien is niet de shoah uniek, maar onze herinnering eraan.''