Het recht reikt verder dan de dood

Hoe zoet smaakt een overwinning als de dood eerder komt? Zestig jaar geleden veroordeelde de Japanse rechter een groep Japanners op politieke gronden. Twintig jaar geleden begonnen ze de strijd voor rechtsherstel. Na twee negatieve uitspraken honoreerde de rechter in Yokohama afgelopen maand voor het eerst het verzoek om heropening van de zaak, ook al zijn de slachtoffers inmiddels dood. De laatste stierf op 31 maart van dit jaar, twee weken voor de uitspraak. Desondanks is het openbaar ministerie inmiddels weer in hoger beroep gegaan.

De vaandeldrager voor de slachtoffers is nu de weduwe Maki Kimura, ondersteund door de inmiddels 90-jarige advocaat Kinju Morikawa als leider van het advocatenteam. Maki is een kleine, sterke vrouw van 54. ,,Ik heb iemand gevonden die het later overneemt'', zei de toen 76-jarige Toru Kimura toen hij elf jaar terug met Maki trouwde. Kimura zelf overleed eind jaren negentig.

Waarom na zestig jaar nog steeds een juridische strijd? ,,Om mensenrechten in Japan veilig te stellen'', vertelt Maki in een restaurant nabij de uitgeverij waar ze werkt. ,,Als ik kijk naar de wetten die dezer dagen worden aangenomen, bijvoorbeeld over gebruik van vlag en volkslied of over de inzet van het Japanse leger, dan voelt het alsof m'n keel langzaam wordt dichtgeknepen.''

Toru Kimura was bij zijn arrestatie in mei 1943 redacteur bij de destijds als liberaal bekendstaande uitgeverij Chuo Koron. Met zestig andere intellectuelen werd hij gearresteerd op verdenking te streven naar heroprichting van een communistische partij. De kwestie zou bekend komen te staan als het 'Yokohama Incident', de grootste zaak qua onderdrukking van vrijheid van vergadering en meningsuiting in de oorlog.

,,Kimura werd na zijn arrestatie zwaar mishandeld'', vertelt Maki. ,,Elke keer als hij het bewustzijn verloor brachten ze hem met een emmer water weer bij. Uiteindelijk pakten ze zijn arm en plaatsten met zijn duim een vingerafdruk onder een klaarliggende bekentenis dat hij communist was.''

Het vreemde aan de zaak van Kimura en de zijnen moest echter nog komen. Pas een maand na de Japanse overgave in augustus 1945, op een moment dat de Amerikaanse troepen al in Tokio stonden, sprak de rechter in Yokohama het `schuldig' over Kimura uit, op basis van een wet die al zeer snel door de Amerikanen werd afgeschaft. De rechterlijke macht verbrandde alle documenten aangaande het Yokohama Incident.

Kimura en de zijnen kregen later amnestie, maar omdat hij meende dat de zaak een volledig verzinsel was en de `bekentenis' was afgedwongen eiste hij in de jaren tachtig heropening van de zaak. Hij wilde geen amnestie na een schuldigverklaring, maar een erkenning dat politie en rechterlijke macht destijds fout zaten. Tot twee keer toe wees de rechter deze eis af. De reden: er zijn geen documenten meer waarop de zaak na heropening kan worden gebaseerd.

Kimura was woedend op zijn vaderland dat niet in staat is met zichzelf in het reine te komen. Tot aan de mensenrechtencommissie van de VN heeft hij zijn zaak bepleit. ,,Ook daar waren mensen verbaasd dat nog steeds dit soort zaken in Japan spelen'', zegt Maki. Met zijn advocaten verzon Kimura een nieuwe list. Met de Japanse overgave, was de wet waarmee de vrijheid van meningsuiting werd onderdrukt automatisch komen te vervallen, zo stelde de groep in het derde verzoek om heropening. In de zomer van 1998 diende Maki dit verzoek in bij de rechtbank, waar ze binnen kwam lopen met een foto van haar man met rouwlinten eromheen. Kort daarvoor had Kimura op 82-jarige leeftijd de strijd moeten opgeven. Het is deze redenering die nu door de rechter is erkend: de veroordeling na de overgave had niet plaats mogen hebben.

Officier van justitie Kazuhiro Suzuki vindt de uitspraak juridisch broddelwerk. ,,Het is een politieke uitspraak'', zegt Suzuki misnoegd in zijn kantoor op de bovenste etage van zijn kantoortoren in Yokohama. Hij is zeker dat de uitspraak in hoger beroep wordt herroepen. ,,Heropening van een strafzaak kan alleen plaats hebben op basis van nieuw bewijs, niet op basis van een nieuwe interpretatie van de geldigheid van een wet'', meent Suzuki. ,,Ik begrijp dat dit de grootste zaak uit de oorlog is qua onderdrukking van de vrijheid van meningsuiting, maar daar kunnen wij geen rekening mee houden. Als deze uitspraak blijft staan, zal dat invloed hebben op alle zaken waarin om heropening wordt gevraagd.'' Hij begrijpt dat de slachtoffers genoegdoening willen, maar dat is ,,een zaak voor de politiek''.

Maki Kimura is het daar niet mee eens. ,,Het gaat ten eerste om het boven water halen van de waarheid, van de werkelijke gebeurtenissen die toen plaats hadden, en ten tweede om het duidelijk vaststellen van de verantwoordelijkheid'', zegt ze. ,,Niet alleen ten opzichte van slachtoffers in het buitenland, ook tegenover mensen die zich hier in eigen land tegen de oorlog hebben verzet probeert men dat nog altijd te verhullen.''