Deze mensen moeten we `managen'

In een tijd van globalisering zijn waterdichte grenscontroles een illusie. Europa kan beter leren de instroom te `managen' door migranten bewegingsvrijheid te geven in ruil voor registratie, gelooft Theo Veenkamp, die een controversiële studie schreef.

Het omstreden Britse voorstel om asielzoekers op te vangen in speciale centra buiten de Europese Unie kan alleen werken als de EU tegelijkertijd `nuttige' immigranten aanmoedigt via wettige routes deel te nemen aan de samenleving. Dat zegt Theo Veenkamp, hoofd strategie van het Nederlandse ministerie van Justitie, in zijn deze week verschenen studie People Flow, geschreven in opdracht van de Britse progressieve denktank Demos en het online-podium openDemocracy.

,,In een tijdperk van toenemende globalisering is vrijwillige en onvrijwillige migratie een feit, en zijn waterdichte grenzen een illusie'', betoogt Veenkamp (60), die eerder het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (COA) leidde. Regeringen die dat ontkennen ,,moedigen mensensmokkel aan, zorgen voor overbelaste asielprocedures'' en dwingen immigranten die een vitale bijdrage kunnen leveren ,,op perverse wijze naar de marge''.

In plaats daarvan, gelooft Veenkamp, moet Europa leren de instroom te `managen' door migranten bewegingsvrijheid te geven in ruil voor registratie. Wie daarvoor niet of nog niet in aanmerking komt, krijgt in `internationale transitocentra' (ITC's) nabij `probleemgebieden' of aan de EU-buitengrenzen tijdelijk onderdak en – deels tegen betaling – hulp om zijn inreiskansen ,,realistisch'' te bezien, of om een nieuw leven op te bouwen in het land van herkomst. Als dat bijvoorbeeld gebeurt via een door de EU-gefinancierd microkrediet, zet dat ook de mensensmokkelaars de voet dwars. Anders dan nu moeten die ITC's volgens Veenkamp economische en politieke vluchtelingen gelijk behandelen, omdat het onderscheid niet is vol te houden en zodat de ,,premie'' die nu staat op een oneigenlijk asielverzoek vervalt.

Toen Veenkamp zich twee jaar geleden met studieverlof in Londen vestigde, wist hij dat hij in een mierenhoop zou roeren. Op het eiland voor de kust van Europa, xenofoob én een topbestemming voor migranten, zijn weinig controversiëlere onderwerpen te vinden. Over de lawaaiige ontvangst van zijn rapport is hij dan ook niet verbaasd. Zijn ideeën lopen ,,een jaar of drie, vier'' voor de muziek uit, zegt hij. ,,Maar alle grote veranderingen gaan langzaam en de tijd is er rijp voor.''

Je zou het niet meteen zeggen, als je sommige reacties ziet. ,,Adembenemend naïef'', oordeelde Sir Andrew Green, oud-diplomaat en voorzitter van Migrationwatch, een lobbygroep tegen `grootschalige' immigratie. ,,Als je dacht dat Sangatte [het omstreden migrantenkamp bij Calais] een probleem was, krijg je daar nu een veelvoud van.'' Rechtse tabloids spraken van een ,,ongelooflijk'' doorkijkje in het denken van de regering-Blair, dat van hun land een nóg aantrekkelijker ,,strooppot voor asielzoekers'' zou maken.

Veenman zegt dat hij zich in zijn studie totaal niet heeft beziggehouden met de politieke actualiteit, dat zijn `gedachtenexperiment' de tekentafel nog niet is ontgroeid en dat het misschien nog twintig jaar moet rijpen. Niettemin presenteren Demos en openDemocracy People Flow als een praktische kanttekening bij het recente Britse voorstel om asielzoekers `in hun regio' op te vangen. Pikant is dat Demos-directeur en co-auteur Tom Bentley eerder een top-adviseur was van David Blunkett, minister van Binnenlandse Zaken en verantwoordelijk voor immigratie en asiel.

Blairs plan, A new vision for refugees, dat samenviel met het bekendworden van een recordaantal asielverzoeken en nog steeds niet officieel is gepubliceerd, is gemengd ontvangen. De VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, die vluchtelingen in `regionale beschermde gebieden' in landen als Rusland, Somalië, Turkije of Albanië zou moeten opvangen, ziet ,,enkele voordelen'', maar is ook bang als `vuilnisbak van de EU' te worden gebruikt. Amnesty International vreest dat Blair met het plan vooral het aantal asielverzoeken wil verkleinen uit binnenlands-politieke motieven. Ook leek het plan uit te lopen op een splijtzwam tussen noordelijke en zuidelijke EU-landen (die nu nauwelijks asielzoekers hebben). De Europese Commissie probeert Blairs plan nu via compromissen acceptabeler te maken. Struikelblok: de kosten.

Juist het financiële argument kan op termijn omslaan in steun voor zijn visie, gelooft Veenkamp. ,,Nederland geeft nu net zoveel uit als het hele budget van de UNHCR.'' In zijn opzet is er ,,meer geld beschikbaar voor een echte procedure''. Maar voor alles denkt hij een model te hebben bedacht dat immigratie en ontwikkelingssamenwerking koppelt en ,,houdbaar is op langere termijn''. Ten eerste omdat het de ,,complexe aard van de menselijke neiging om te willen reizen erkent'', zegt hij. Maar ook omdat het migranten in spe helpt ,,realistische keuzes te maken'' voor ze besluiten af te reizen naar het land van hun dromen, althans de dromen die mensensmokkelaars vaak bij ze wekken.

Niet dat het ,,waterdicht'' is. ,,Het zou onrealistisch zijn te verwachten dat er niet langer migranten zijn die de officiële procedures omzeilen, of die langer blijven dan hun visa toestaat'', aldus Veenkamp. Maar de ,,politieke geloofwaardigheid'' van zijn model ligt in de mate waarin het de ,,resterende influx van niet-geregistreerden aankan''. Het onthouden van gezondheidszorg en onderwijs aan niet-geregistreerden kan daarbij volgens hem helpen, als ze die wél in een ITC kunnen krijgen.

Als hij zijn zin krijgt moeten alle niet-asielzoekers die de EU binnen willen, van Amerikaanse toeristen tot expat-arbeiders, zich trouwens ook laten registreren voor een visum bij een zogeheten mobility service point. Veenkamp gelooft niet dat dat een te hoge drempel is. ,,Wie nu wil reizen moet zich ook maatregelen laten welgevallen die te maken hebben met veiligheid en migratie. De wereld verandert nu eenmaal.''

WWW.DEMOS.CO.UKtekst People Flow