Schipbreuk lijden in de Schilderswijk

Op een dag is het zo ver. De fysieke machinerie begint gebreken te vertonen. Het geheugen knarst te lang als het vanonder een berg herinneringen een feit moet opduiken. Klagen daarover is niet aan te bevelen. De commercie en de entertainmentindustrie schrijven voor dat bejaarden zich dynamisch dienen te gedragen. Ouder worden – `oud zijn' klinkt alweer zo statisch – is `leuk' en `interessant'. Het pensioen brengt vrije tijd in overvloed. Reizen, golfen, musea, fitness: het hele leven moet in dienst staan van het genot – tot de dood het licht uitdoet.

Het pakt vaak anders uit. Fotograaf Mladen Pikulic uit Bosnië-Herzegovina koos voor een minder populaire visie. Hij keek naar wat een ieder liever verre van zich houdt: de slijtageslag die de bewoners van een verpleeghuis in de Haagse Schilderswijk moeten doormaken. Reizen, golven, fitness? Vergeet het maar. In zo'n verpleegtehuis ligt het lijf dwars, en mocht het hoofd nog avonturen bedenken, dan zullen spieren, botten en bloedvaten daar een stokje voor steken. De combinatie van een jonge geest in een oud lichaam is een catastrofe. Dat denkt althans diegene wiens lijf nog meewerkt.

Beleving belicht, met zo'n zeventig zwartwitfoto's en zeven ingetogen geschreven portretten van Carla van den Bergen, is een knap, hier en daar verdrietig, maar asentimenteel fotoboek. De slijtage is er en die ramt Pikulic er niet nog eens in. Geen spoor van extra belichting, grofkorrelige hardheid of noodlottige detaillering. Het late middaglicht van buiten deed binnen zijn subtiele werk. En er is maar één soft focus-opname: Een dame wandelt door een lange, lege gang, haar hand om de leuning geklemd. Ouderdom is een permanente schipbreuk, zei Charles de Gaulle ooit.

Pikulic keek rond op feestjes, in de gymnastiekzaal en om de hoek van slaapkamers. Vaak zijn de bewoners in hun eentje geportretteerd. De behoefte om zich anders, beter, vitaler voor te doen is er niet meer. Overeind blijven vreet genoeg energie. Wie vroeger tegenslagen luchtig opnam, doet dat later – gekscherend, uitbundig lachend – blijkbaar nog steeds. Gelukkig zijn sommige passies ongeneeslijk: een heer in een invalidestoel zwaait zo aanstekelijk blij met zijn shawl van DOS Den Haag dat je hem niet genoeg doelpunten kan toewensen. Een andere bewoner houdt vanuit zijn invalidestoel zijn bokshandschoenen klaar voor een uithaal. Zijn mimiek verraadt hem: er valt niets meer uit te halen. Veel vaker weet de fotograaf, zichtbaar vertrouwd geraakt met de buurt en deze bewoners, in blik of houding knap te suggereren wat men in de Schildershoek zoal doormaakt.

Het kost geen moeite om hier nog de opname van een feestje te beschrijven. Maar dit onopgesmukte boek gaat vooral over die schipbreuk, waarin de een zich verbitterd, de ander zich manmoedig handhaaft. Sommige dames denken dat ze weer moeder zijn – nu van een pop. Men leest in bed de krant of kijkt, even boven de lakens uit, twee meter verderop, naar een schoolplein vol baldadigheid. Een enkele keer heeft de fotograaf genoeg aan de close-up van een verwilderde blik of een magere hand. En hij portretteerde ook nog de lege bedden, waarboven meestal alleen een crucifix of een foto van vader en moeder hangt. De cirkel is bijna rond.

Mladen Pikulic: Beleving belicht; met geschreven portretten van Carla van den Bergen. De Schildershoek (070-3894351), 50 blz. €29,95