`Hopen op een nieuwe regering in VS'

De Verenigde Naties blijven ook na de `illegale' oorlog in Irak onmisbaar, ook voor Amerika, zegt oud-VN-chef Boutros-Ghali. Van zijn eigen rol in Bosnië heeft hij nog steeds geen spijt.

Wie praat over Irak, praat over Amerika, en dat is in het geval van Boutros Boutros-Ghali (80) een gevoelig onderwerp. Weg is plots zijn staatsmannelijkheid. De secretaris-generaal van de Verenigde Naties tussen 1992 en 1997 laat zijn afkeer van Amerikaanse topdiplomaten onder president Clinton even de vrije loop. Als de Egyptenaar op een kamer van de Erasmus Universiteit in Rotterdam al bladerend door een boek een foto van oud-VN-ambassadeur en ex-Balkan-gezant Richard Holbrooke tegenkomt, zegt hij: ,,Ik mag die man niet.'' En als hij oud-VN-ambassadeur en ex-minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright ziet, klinkt het met een zuur lachje: ,,Ah, mijn vriendin...''

Boutros-Ghali maakte eerder dan Slobodan Miloševic en Saddam Hussein kennis met de Amerikaanse unilaterale knoet: in 1996 dumpte de [Democratische] regering-Clinton hem door in de VN-Veiligheidsraad bij monde van Albright een veto uit te spreken tegen een gebruikelijke herbenoeming van de VN-chef. Zijn vermeende pro-Servische rol in Bosnië, zijn traagheid met hervormingen van de VN en de Republikeinse weerzin over zijn beweerde inmenging in Amerika's buitenlands beleid kostten hem de kop. Zeker toen de Republikeinen `Boo Boo' Ghali, zoals ze hem spottend noemden, tot thema in de verkiezingscampagne dreigden te maken.

De oud-professor internationale betrekkingen en oud-onderminister van Buitenlandse Zaken, die tot de christelijke minderheid van de kopten behoort, volgt nu met zorg het ,,extreme unilateralisme'' van de regering-Bush. Pendelend tussen Kairo en Parijs is `Boutros' behalve voorzitter van de UNESCO-commissie voor Democratie en Ontwikkeling nog steeds een waarnemer van de VN en dus van `Irak'. Dat de Arabische wereld door de oorlog niet in brand is gevlogen, anders dan velen voorspelden, heeft hem niet verbaasd. ,,Niemand stond aan de kant van Saddam Hussein'', zegt de oud-VN-chef vlak voor een lezing bij de Studievereniging van de faculteit Bedrijfskunde.

De door Amerika geleide oorlog in Irak schond het VN-handvest, heeft u geschreven.

,,Ik vond de oorlog illegaal, ja. Net zo zeer als de beslissing van de NAVO in 1999 om Belgrado en Kosovo te bombarderen buiten de VN om.''

Waarom illegaal? Op basis van de tekst van VN-resolutie `1441' uit november, kon de hele wereld toch weten wat de VS van plan waren met Saddam? Die tekst zei: dit is je `laatste kans', als je niet meewerkt, komen er `ernstige gevolgen'.

,,Als je een mandaat hebt voor wapeninspecteurs, moet je wachten op de beslissingen van die inspecteurs. En op basis daarvan beslis je wel of niet in te grijpen.''

Dat `wachten' was niet gespecificeerd: de resolutie had geen tijdschema.

,,Inderdaad, maar we hadden al twaalf jaar gewacht. Waarom hadden we dan nu ineens haast?''

Is het resultaat uiteindelijk niet belangrijker: de dictator is verwijderd?

,,Natuurlijk ben ik blij dat hij verwijderd is. Hij heeft nooit op mijn sympathie kunnen rekenen. Hij viel Koeweit binnen. Mijn land, toen ik kabinetslid was, heeft samen met het Amerikaanse leger meegedaan aan de bevrijding van Koeweit.

,,Maar van belang is niet alleen wat in Irak is gebeurd, maar ook de geloofwaardigheid van de VN. Als zo'n beslissing voor oorlog met Irak zonder de instemming van de Veiligheidsraad of de meerderheid van de lidstaten wordt genomen, vermindert dat de geloofwaardigheid van de VN. Dat is het probleem. Omdat we de VN nodig hebben en er voorlopig geen alternatief voor bestaat.

,,Bovendien, als we nu het [Amerikaanse] principe van de preventieve oorlog accepteren, bestaat de kans dat niet alleen de VS maar ook andere landen morgen hetzelfde doen en elders interveniëren. Er zijn vijf, zes gevallen waarin een land aanleiding zou kunnen zien voor een preventieve oorlog. Waarom niet één tegen Noord-Korea? Of van India tegen Pakistan of omgekeerd? En dat is niet verenigbaar met het VN-Handvest! Het is in het belang van de Verenigde Staten en van de andere landen om een overeenkomst te accepteren die door iedereen is ondertekend.''

De toekomst van de VN is belangrijker dan Irak.

,,Absoluut. Irak is een van de vele ongelukken in de VN-geschiedenis. Net als de Cuba-rakettencrisis in 1962 of de Frans-Britse agressie in Egypte in 1956 [de Suez-crisis]. Alleen al na de Koude Oorlog hebben we 20, 25 oorlogen gehad.''

Welke schade is nu aangericht aan de internationale betrekkingen?

,,Verdeeldheid in Europese Unie, een vertrouwenscrisis tussen Europa en de VS en één tussen de Arabische wereld en de VS en Groot-Brittannië, en een crisis binnen de VN. Een nevenschikking van vier crises. Op al die terreinen, ook in de NAVO, moet er verzoening komen. De VN, alle staten, moeten de rol van verzoener spelen. Er moet vrede komen in de familie van volkeren om dit soort crises te vermijden.''

Zijn de unilateralisten, de haviken, in en rond de regering-Bush een grote bedreiging voor de VN? Van Richard Perle mogen de VN sterven.

,,Hoho, de VS zijn een democratie. Een groep Amerikanen gelooft in unilateralisme, en er is een andere groep Amerikanen die gelooft in multilateralisme. De Amerikaanse president Wilson schiep de Volkenbond [de voorloper van de VN] en president Roosevelt de VN. Er komt elke vier jaar een nieuwe president. Er is dus geen reden waarom over twee, zes of tien jaar de pendule niet weer de andere kant zal uitslaan, van extreem unilateralisme naar multilateralisme. Er is geen reden waarom we in de VS niet een nieuwe regering zullen krijgen, die gelooft dat het in het Amerikaanse belang is om de wereldwijde problemen multilateraal aan te pakken.''

De VN zullen nooit ten onder gaan, omdat iedereen de organisatie nodig heeft?

,,Omdat er niks anders is. De wereldgemeenschap wil nu eenmaal permanent een internationale organisatie hebben.''

Of supermacht Amerika aan de top en de rest van de wereld in een andere organisatie?

,,Zelfs een supermacht aan de top heeft de camouflage van een internationale organisatie nodig.''

Uw droom als VN-chef was collectieve veiligheid via de VN. U schreef daarvoor uw `Agenda for Peace'. Nu hebben we te maken met Amerikaans unilateralisme. En u zegt: laten we hopen op een andere president?

,,Dat er een unilaterale aanpak was in Irak, wil nog niet zeggen dat er geen collectieve veiligheid meer is. Die multilaterale veiligheidsaanpak via de VN is er in Congo, Burundi, Sierra Leone, Liberia en elders. Al die conflicten zijn gemarginaliseerd door Irak. Maar ze zijn er nog steeds!''

De VN zijn voorlopig niet betrokken bij de wederopbouw van Irak.

,,Laten we wachten. We weten niet of dat nog gebeurt. Als u weet dat Irak een totale buitenlandse schuld heeft van zo'n 400 miljard dollar, weet u dat het land nooit in staat zal zijn dit terug te betalen. Dat zou honderd jaar duren. Dus hebben we de VN nodig om dit probleem op te lossen, en op zijn minst een besluit om een einde te maken aan het olie-voor-voedselprogramma.''

U bent vaak pro-Frans genoemd. Wat vond u van de volgens sommigen zelfmoordiplomatie van president Chirac, die zei nooit een oorlogsresolutie voor Irak te zullen steunen? De Fransen waren ook unilateraal?

,,Ja. Zij hebben dit vaker gedaan in hun geschiedenis. Denk eens aan toen ze de NAVO verlieten [in 1966] waarna het NAVO-hoofdkwartier van Parijs naar Brussel verhuisde. Het is een klassiek Frans beleid om oppositie te voeren, niet per se tegen de Amerikanen. Maar om te laten zien dat ze een eigen politieke wil hebben.''

Heeft u nog bittere gevoelens over hoe de regering-Clinton u unilateraal aan de kant schoof?

Strak gezicht: ,,Nee. Als je politicus bent, moet je accepteren dat je een leven van ups and downs hebt.''

Ik sprak u als VN-chef in november 1995, vier maanden na de val van het door de VN tot `veilig gebied' verklaarde Srebrenica. U wilde toen zelfs nog niet toegeven dat er genocide door de Serviërs was gepleegd en eerst een onderzoek afwachten.

,,Daar was een genocide.''

Dat zegt u nú. Maar dat wist de hele wereld toen al maanden. Betreurt u het dat u toen zo mild was?

,,Ik was niet zo mild. Ik heb destijds gewaarschuwd dat we de `veilige gebieden' niet konden beschermen omdat we veel meer troepen nodig hadden.''

Geeft u toe dat Bosnië een van de grootste VN-rampen was?

,,Nee. Rwanda was de grootste VN-ramp. Daar besteedde de internationale gemeenschap helemaal geen aandacht aan.''

Uw opvolger Kofi Annan schreef een rapport waarin hij zei dat de VN, inclusief de top, zich schuldig hebben gemaakt aan `appeasement' door zelfs door te onderhandelen met de Serviërs terwijl die zich schuldig maakten aan moord op duizenden moslims bij Srebrenica. Die zware term gebruikte Annan niet in zijn rapport over Rwanda.

Bits: ,,Ik geef nooit commentaar op rapporten van opvolgers.''

Waren u en uw gezant Akashi pro-Servisch, zoals critici als Albright meenden?

,,Weet u waarom ze dat zeiden?''

Omdat u geen bombardementen tegen de Serviërs wilde....

,,...Nee, omdat ik net als de Serviërs een orthodox ben. Zo primitief zijn mensen. Kijk, twee generaals ontraadden mij luchtaanvallen en daar luisterde ik naar. Mijn eerste taak was de blauwhelmen beschermen.''

U heeft geen spijt van wat u in Bosnië heeft gedaan?

,,Zeker niet!''