De Chanel No. 5

Madonna's nieuwe cd `American Life' is hardvochtig bekritiseerd. ,,Maar: `I beg to differ'.'' Want ze heeft wel degelijk iets nieuws te vertellen.

Hebben we nog iets aan Madonna in 2003? En zo ja, wat?

Heeft de vrouw van 36 miljoen (per jaar), die ons met inmiddels 11 cd's en 55 hitsingles vermaakt heeft, muzikaal nog iets te melden?

Te oordelen naar de reacties op haar nieuwe cd American Life, die vorige week verscheen, is het antwoord `nee'. ,,Ontstellend armoedig'', schreef Jan Vollaard in deze krant. ,,American Life klinkt als een overbodige sequel, zoiets als Men In Black II', vond de Engelse New Musical Express. ,,Dit is een cd over de midlife-crisis van een gedesillusioneerde ster'', zei Jon Pareles in The New York Times. Een `muzikale deja-vu', oordeelde The Guardian.

Maar: `I beg to differ'.

Haar nieuwe cd is Madonna zoals Madonna hoort te zijn. Dat wil zeggen met een stuk of vijf fantastische nummers, een paar redelijke en enkele onzinnige. Zo is het altijd geweest. Madonna gold als hitparade-zangeres. Dat ze ook kwaliteiten als eigenzinnig muzikante had, bleek pas ten tijde van Ray of Light, in 1997 (als enige Madonna-cd van voor naar achter onderhoudend) en later met Music (2000). En hoe verrassend die platen ook waren, dat was niet uitsluitend Madonna's verdienste. Ze werkte samen met producers die wisten wat er speelde in de underground van de elektronische dansmuziek: William Orbit, Mirwais Ahmadzai.

Dat Madonna op dit moment niets vernieuwends aan de dance kan toevoegen, is dan ook een direct gevolg van de staat waarin die stroming op dit moment verkeert. Die is niet eens zieltogend meer te noemen – hier is sprake van rigor mortis. Dat daar zelfs door gehaaide trendwatchers als Madonna en haar rechterhand Mirwais niets vernieuwends uit was te peuren, is dus niet per se beschamend.

Op American Life hebben Madonna en Mirwais een paar trucs van Music opnieuw uitgewerkt: de elektronisch vervormde stem, en wat stotterend gesamplede gitaren. Maar dat geldt slechts voor een paar liedjes. In de muziek vallen nu andere dingen op, die misschien niet de dansmuziek vooruit helpen, maar wel nieuw zijn voor Madonna zelf. Zo steunen veel liedjes op een simpel skelet van een akoestisch gitaar, waar wat kekke elektronische geluiden doorheen pruttelen. Die prominente plaats van de gitaar is verrassend. Alsof Madonna een middenweg zocht tussen de rol van singer/songwriter en die van disco-diva. En in ingetogen liedjes als `Love Profusion', `Easy Ride' en `Nothing Fails' is ze daar in geslaagd.

Maar ook dat wordt niet door iedereen gewaardeerd. ,,Te vaak nadert de cd de folkie psychobabbel van songwriters als Jewel'', schreef Jon Pareles erover in The New York Times.

De meeste recensies zijn op één punt welwillend. `Eerlijk', noemen ze de cd. Waarschijnlijk doelen de meeste critici op haar stem. Want Madonna's stem is niet eerder zo naturel op cd te horen geweest. Verdwenen zijn de wervelende echo's en de overdubs die haar zang ooit zijn gewicht gaven. De `vocoder' van producer Mirwais mag dan af en toe voor roboteffecten hebben gezorgd, dat is iets anders dan computerprogramma's gebruiken om een gestroomlijnde zangeres te lijken. Hier werd zo te horen nauwelijks geretoucheerd. Madonna klinkt in de meeste liedjes als de beperkte zangeres die ze nu eenmaal is: geen groot volume, soms zoekend. Ze zingt teksten die daarbij passen. Ze vraagt om liefde, zoals eerder op Ray Of Light en Music. Maar nu met een onopgesmukte stem. Dat is toch een ander verhaal. Eerlijker, dus.

Er zijn meer redenen om American Life eerlijk te vinden. Al is de titel misleidend. Die doet denken aan American Pie, en aan de Great American Novel die iedere Amerikaanse auteur ooit wil schrijven. Madonna ook? Misschien wil ze het wel, maar ze kan het niet. Want Madonna heeft maar één onderwerp: zichzelf. Deze cd is dan ook geen reflectie op de Amerikaanse maatschappij aan het begin van de eenentwintigste eeuw. Daarvoor moet je bij Eminem zijn. American Life is gewoon hoofdstuk 11 van De Avonturen van het Ambitieuze Blonde Meisje met het Kleine Hart.

Het ontroerendste lied is `X-Static Process'. Ingespannen zingend, als een kind op een klassenavond, vertelt ze over haar zoektocht naar de ware liefde. Tijdens die queeste vergat ze blijkbaar ook nog van zichzelf te houden: ,,I always wished that I could find someone as beautiful as you/ But in the process I forgot that I was special too.'' Om te vervolgen met: ,,I always dreamed that I could find someone as talented as you/ But in the process I forgot that I was just as good – as you''. Die paar zinnen zeggen alles over Madonna en haar dilemma. Zij weet als geen ander hoe het is om van de buitenwereld afhankelijk te zijn voor bevestiging en geborgenheid. Inmiddels is ze erachter dat ze daar zelf voor moet zorgen.

Daarbij is `X-static Process' ook gewoon een liefdesliedje, gezongen voor Guy Ritchie, de man met wie ze twee jaar geleden trouwde. Want dat is de belangrijkste troef van deze cd, en tegelijkertijd de grootste kwaliteit die Madonna ons te bieden heeft – die haar meer doet zijn dan zomaar een zangeres. Ze is een voorbeeld, nog altijd. Inmiddels niet meer om haar kleding of haarstijl. Maar wegens die ene grote deugd: haar hardnekkige streven naar geluk. In de twintig jaar van Madonna's carrière kreeg dat geluk steeds andere verschijningsvormen: eerst was het Roem, toen Lust, toen Kind, en nu is het Liefde. In de popmuziek is niemand die ons zo openhartig laat weten waar en hoe ze haar persoonlijke welbehagen denkt te vinden.

Ze zong niet alleen over haar wensen, ze vervulde ze ook. Ze kréeg de roem (annex geld: 160 miljoen verkochte cd's), kreeg de seks (denk aan de cd Erotica en het boek SEX), baarde het kind (dankzij privé-trainer Carlos Leon), en vond de ware, onvoorwaardelijke liefde – met dank aan de Britse filmregisseur Guy Ritchie, met wie ze haar tweede kind kreeg.

Over deze laatste fase gaat de nieuwe cd. Geld en roem helpen je niks, rapt ze in het titelnummer `American Life': ,, I got a lawyer and a manager/ An agent and a chef/ Three nannies, an assistant/ And a driver and a jet/ A trainer and a butler/ And a bodyguard or five/ A gardener and a stylist/ Do you think I'm satisfied?'' Nee, natuurlijk niet. Net zomin als de adoratie van duizenden naamloze fans, zingt ze in `I'm So Stupid'. Onbaatzuchtige liefde is het enige waar je wat aan hebt. Ze is er misschien wat minder frivool door geworden, maar ze heeft ons wel iets nieuws te vertellen. Net zo onverzettelijk als ooit haar streven naar seksuele bevrediging is nu haar verbreiding van De Liefde in liedjes als `Love Profusion' en `Nobody Knows Me'. Zonder de softe benadering van de zelfhulpboeken, maar als de strenge meesteres die we graag in haar zien.

Wat niet wil zeggen dat Madonna geen steken laat vallen. Haar onhandige gegoochel met de videoclip voor American Life laat zien dat ze geen talent heeft voor protest. Eerst maakte ze een clip die een mogelijke oorlog met Irak aan de kaak stelde, en toen de oorlog uitbrak trok ze die clip terug omdat ze het niet tactvol vond tegenover alle soldaten die daar hun leven gingen wagen. Ondertussen draagt Madonna op recente foto's wel steeds camouflagepakken en een Che Guevara-baret.

En die filmcarrière blijft moeizaam. Echtgenoot Guy Ritchie maakte zelfs zijn eerste flop door met zijn vrouw samen te werken: de niet eens meer in de bioscoop te verwachten sekskomedie Swept Away. Hadden ze dan nooit die waarschuwing van cultregisseur Sam Fuller gehoord: ,,Your wife in your picture: good for the marriage, bad for the picture!''?

Maar Madonna vergeven we een blunder, want waar waren we zonder haar? Alle veelbelovende verhalen over `women in rock' ten spijt zijn, hebben we in 2003 nog altijd niemand die zich met haar kan meten. Alanis Morissette, PJ Harvey, Britney Spears, Christina Aguilera, Pink – er werd veel van ze verwacht, maar niemand heeft de uitstraling en de volharding van Madonna.

Midden jaren negentig leek het even of ze een waardige concurrente had gevonden: Courtney Love. Love had de eigenzinnigheid, de grote mond en het talent. Maar inmiddels is Courtney Love alleen nog maar beroemd omdat ze beroemd is, als de Patty Brard van de popmuziek.

Madonna bleef trouw aan haar eigen doelen. Ze liet zich niet afleiden door haar rijkdom en bleef altijd geïnteresseerd in muziek maken. Ze is een garantie voor kwaliteit. Madonna is de Chanel No. 5 van de popmuziek.

`American Life', Warner Music 9362-48439