EU mag Cuba niet langer ontzien

Alle ogen waren gericht op Irak. En dus zagen de Cubaanse autoriteiten hun kans schoon korte metten te maken de politieke oppositie. Het eerste slachtoffer was de onafhankelijke journalist Raul Rivero. Vervolgens werden in de laatste weken van maart 78 dissidenten en activisten door de veiligheidsdiensten met geweld opgepakt. Documentatie en apparatuur werden vernield of geconfisceerd. De beschuldigingen varieerden van misdaden als ,,subversie'', ,,ongehoorzaamheid'', ,,staatsgevaarlijke activiteiten'', tot ,,vijandelijke propaganda'' en ,,samenzwering met de Amerikanen''.

Wat volgde was een proces in klassiek stalinistische stijl: achter gesloten deuren en zonder toegang voor het publiek werden zij veroordeeld tot tientallen jaren gevangenisstraf. Tegen sommigen was levenslang en zelfs de doodstraf geëist. Getuigen `a charge', die zeiden uit vaderlandsliefde te hebben geïnfiltreerd in verdachte burgerbewegingen, schroomden niet de opgepakte dissidenten met pek en veren te overladen.

Wat de dissidenten voor ogen stond, was het op een voorzichtige manier vormgeven van de overgang naar een democratischer samenleving. Niet met Amerika, maar met Europa hadden zij de meeste banden. Zij verzamelden handtekeningen voor een referendum over democratische hervormingen en amnestie voor politieke gevangenen. Het misdrijf van de zwaargetroffen journalisten van de `vrije pers' was dat zij via het verboden internet berichten de wereld instuurden.

Omdat alle ogen op Irak waren gericht, bleef het protest beperkt. Canada en Zweden verhieven hun stem, de EU veroordeelde het gedrag van de Cubaanse autoriteiten. In Parijs kwam het tot een handgemeen toen Cubaanse toeristenkantoren werden bezet en in Madrid demonstreerden woedende ballingen voor de Cubaanse ambassade. Schrijvers, intellectuelen, journalisten- en mensenrechtenorganisaties, de VN en de paus – zij vonden elkaar in gedeelde verontwaardiging.

In antwoord op Kamervragen zei minister De Hoop Scheffer de zware straffen ,,niet aanvaardbaar'' te vinden. Hij ontbood de Cubaanse ambassadeur, maar deze bleek niet ontvankelijk voor de Nederlandse zorgen. Inmiddels zag plaatsvervangend directeur-generaal Dierikx van Economische Zaken zich wegens de arrestaties gedwongen het voorzitterschap op te geven van de Nederlandse handelsdelegatie die juist in die periode naar Havana zou vertrekken. Aangezien Nederlandse ondernemers in Cuba volgens eigen zeggen geen boodschap hebben aan mensenrechten, reisden die toch naar Havana af. Hun voornaamste zorg is niet achter het net te vissen wanneer hun Amerikaanse collega's eenmaal voet aan wal zullen zetten op het eiland, `embargo' of niet.

Mensenrechten vormen bij zakendoen zelden een relevante factor, en dat geldt ook voor de Nederlandse overheid. Ondanks het dictatoriale en repressieve karakter van het Cubaanse regime, besloot Nederland eind 1999 voor het eerst sinds het bewind van Fidel Castro staatssecretaris van Economische Zaken Ybema mee te sturen als hoofd van de jaarlijkse handelsmissie. Het doel was een handelsovereenkomst met Havana te sluiten. Het lag voor de hand dat dit politieke gebaar door Castro volledig voor propaganda doeleinden zou worden uitgebuit. Als concessie aan niet gouvermentele organisaties zoals Pax Christi, beloofde Ybema bij de Cubaanse autoriteiten ook ,,de situatie van de mensenrechten'' aan te kaarten. Na zijn terugkomst in Nederland, hebben de Cubaanse dissidenten nooit meer iets van Ybema vernomen.

De EU is nooit in staat geweest Castro tot politieke hervormingen te bewegen. Nu Castro onder dekking van de oorlog in Irak de vreedzame oppositie kapot maakt, inclusief in Europa gerespecteerde dissidenten, is een nieuwe rol voor de EU op z'n plaats. Maar dan wel een die hout snijdt. Zo zou de EU gedragsregels moeten opstellen voor Europese investeerders, die jarenlang werknemers op feodale wijze hebben uitgebuit. Voorts zou het onlangs geopende EU-kantoor in Havana gebruikt kunnen worden als ontmoetingscentrum voor familieleden van de politieke gevangenen. Maar bovenal moet de EU met alternatieven komen die het Cubaanse bewind dwingen tot de broodnodige politieke en maatschappelijke hervormingen.

Liduine Zumpolle is werkzaam bij Pax Christi Nederland.