Schizofreen als de werkelijkheid

Met een toneelstuk in een toneelstuk verkondigen regisseurs vaak hun mening over hun vak en de mensheid. Theu Boermans doet dat in zijn `Meeuw', die vanavond in première gaat.

Toneelspelers die een toneelstuk in een toneelstuk spelen: duizelig word je ervan. Want je weet niet waar het spel ophoudt en de ernst begint. Waar de werkelijkheid omslaat in schijn. Waar de kunst leven wordt en het leven kunst. Een toneelstuk-in-een-toneelstuk zaait doelbewust verwarring.

Wandel bij een repetitie van Tsjechovs Meeuw het Compagnietheater binnen en de verwarring is compleet. Technici controleren de bühne: horen zij bij het theaterpersoneel of bij de personages? En die vrouw met het uit haar broekzak priemende script: zij lijkt op een regisseur. Maar er ìs al een regisseur: Theu Boermans. Het stuk dat hij ensceneert raakt verstrikt in het stuk dat men in Een meeuw opvoert, een stuk zogenaamd van de jonge schrijver Kostja. De lieden op Boermans' podium zijn óók voor Kostja aan het werk en het doek gaat voor zijn èn voor Boermans' creatie op.

En Boermans' figuren die naar Kostja's creatie kijken doen dat, anders dan bij Tsjechov, niet in de buitenlucht, maar tussen de inspeciënten, in het theater dus. Zij zijn immers maar toneelfiguren en toneel is echt en nep tegelijk, net als het leven. Toneel is: misverstanden en verwarring, ook net als het leven. Precies: toneel is een metafoor voor het leven. Marivaux wist dat. En Joshua Sobol. En Shakespeare. Zij en vele anderen benutten het toneel in het toneel om te spelen met illusie en desillusie, met opportunisme en waarheid, met maskerade en ontmaskering, met verkleedpartijen en complete ontbloting.

Ook in Hamlet wordt een toneelstuk opgevoerd. Hamlet wil met een gespeelde moord-scène zijn oom – de moordenaar van zijn vader – uit de tent lokken. Ivo van Hove's liet in zijn regie van Hamlet (Zuidelijk Toneel, 1993) de toneelspelersscène spelen door een écht ingehuurd gezelschap, de Vlaamse Compagnie de Koe. De jonge Vlamingen maakten van de scène een horror-erotische pantomime-show op luide stampmuziek, een act die niet zou misstaan in een homo-disco. De scène, die door de Vlamingen zelf was bedacht, detoneerde hevig met Van Hove's verder ingetogen opvoering, en dat was precies de bedoeling.

Volwassen

Ook Meeuw-regisseur Boermans maakte ooit een Hamlet: ,,Hamlet en Kostja presenteren alletwee een toneelstuk uit protest tegen de volwassenen. Die hebben geleerd om compromissen te sluiten en opportunistisch te zijn, maar wie jong is heeft utopieën en idealen en waarheden en daar loop je dan op stuk. Op de ouderen. Dat heet volwassen worden. Sommigen overleven het en anderen niet. De vraag is: waar geloof je nog in, als volwassene? Ik speel zelf in Een meeuw de rol van de oude schrijver Trigorin. Hij zegt: ik kan niet over ideeën schrijven of over utopieën. Ik kan alleen maar over mensen schrijven. Over de mens die zijn eigen ondergang afdwingt. De mensen reiken Trigorin de stof aan, het leven reikt hem de stof aan, maar hoe leeft hij zelf? Van het leven vervreemd. Door die verdomde kunst. Kunst en leven: het blijft een afschuwelijk dilemma.''

Theu Boermans regisseerde al eerder een Meeuw, in 1988. Het was de geboorte van het spraakmakende gezelschap De Trust en het stuk heette toen De Möwe. ,,De ruimte was helemaal zwart. Alle personages tegen wie Kostja zich afzette liepen daar grotesk in rond. Met hem, een jonge kunstenaar in verzet tegen de oude garde, identificeerden wij ons volledig. Zijn toneelstuk gaat over een toestand waarin al het leven uitgestorven zal zijn en er alleen nog een geest overblijft die triomfeert over het rijk van de materie en dat is het rijk van de duivel. Kostja's stuk was bij ons een videofilmpje. Met portretten van filosofen. Die trokken allemaal voorbij en ze eindigden in Kostja's eigen hoofd. De miskende jongeman Kostja, ofwel de miskende jongeman Theu Boermans, sloot de rijen der grote filosofen, en tegelijkertijd filmde hij Trigorin als de duivel zelf. En bij Kostja's zelfmoord schoten zijn grotefilosofenhersenen zó uit de monitor tegen het achterdoek, en vormden daar de maan.''

Ach ja, lacht Boermans, zulke effecten hadden hij en de zijnen destijds nog nodig om het gebrek aan ervaring te af te dekken. ,,Nu hoeven we niet meer van die stunts uit te halen. En we hoeven ons niet meer per se met Kostja te identificeren. Ons statement over toneel is bij alle personages te vinden en vooral bij Kostja's vriendinnetje Nina. Ze wordt een weinig succesvolle actrice en op het eind zegt zij dat ze niet meer bang is om te leven. En ook niet meer bang om te spelen. Ze weet dat het allemaal zinloos is, maar misschien leidt het toch nog tot iets. Dat hoop ik ook altijd als ik theater maak.''

Erik Vos, oprichter van toneelgroep De Appel, maakte theater over theater in een Hamlet, een Midzomernachtsdroom en in een aangrijpende enscenering van Joshua Sobols stuk Ghetto. Historisch materiaal vormde voor Vos en Sobol de basis van een drama over joden in het ghetto van Wilna, die temidden van razzia's en executies theater maakten in de hoop daarmee hun hachje te redden. ,,Zo'n ghetto,'' zegt Erik Vos, ,,ìs al een toneel, een gruwelijk toneel. En in dat toneel weer een toneelstuk laten opvoeren maakt alles nog gruwelijker. De zangeres Heddy Lester speelde in onze voorstelling de zangeres Chaja. De moeder van Heddy Lester heeft in een kamp voor de Duitsers gezongen. Ik wist dat niet toen ik haar liet auditeren. Bij de repetities hield ik mijn hoofd steeds koel – tot aan het eind, toen de joden moesten dansen voor de SS. Ineens ging het door me heen dat ìk het fusilleren regisseerde. Dat ìk de dood ensceneerde. Toneel en werkelijkheid liepen in Ghetto op een wel heel lugubere manier door elkaar heen.''

Toneel in het toneel is in de ogen van Erik Vos net zo schizofreen als de werkelijkheid buiten de theaterzaal. ,,Dat maak ik duidelijk door de werking van toneel te ridiculiseren. Naar de primitiefste theatermiddelen grijp ik terug. Een middeleeuws plankier en overdreven gebarenspel. Om het publiek onmiddellijk te laten zien: pas op, dit is een stuk in het stuk. De kinderlijke kant van theater is het mooiste dat er bestaat. Ik heb er een hommage aan gebracht in Midzomernachtsdroom. Atheense handwerkslieden spelen daarin een drama dat voor henzelf bloedige ernst is en voor het publiek dolle pret. Want deze amateurs nemen het toneel zo serieus dat ze, om maar geen misverstanden te laten ontstaan, steeds alles allerknulligst expliceren. Zij gaan veel eerlijker om met toneel als realiteit en toneel als fictie dan wij professionals. De angst dat de leeuw een echte leeuw zou kunnen zijn, de angst dat een zwaard dat jou doorsteekt je echte dood zou kunnen betekenen, dat maakt hun spel ontroerend en tragisch tegelijk.''

Geknoei

,,Een geklungel met de liefde.'' Zo noemt Dirk Tanghe zijn Midzomernachtsdroom. ,,In mijn versie,'' vertelt hij, ,,knoeiden de leden van het fictieve amateurgezelschap `Atlas' bij hun optreden hartstochtelijk met grote woorden als liefde en dood en verlaat-me-niet. Dat hartstochtelijke geknoei zie ik overal om me heen en ook de rest van de voorstelling ging erover. Dus evengoed over spanningen, conflicten, jaloezie en haat. Men klungelde op drie verschillende locaties. In het bos, aan het hof en de repetitieruimte van die amateurspelers. En dat vermengt zich, want de amateurspelers gaan repeteren in het bos, de geliefden vluchten naar het bos en uiteindelijk komt alles bij elkaar. Iedereen is op het gebied van de liefde een amateur en toneel in het toneel is een middel om zowel ironisch als poëtisch naar jezelf te kijken. Mijn vrouw zegt altijd: jij staat niet met je twee poten op de grond. Maar dat doe ik wèl! Het theater is de grond waar ik op sta. En toch is theater een droom, omdat er in een kille ruimte ineens warmte naarboven komt. Warmte in de kille ruimte van het theater en warmte in de kille ruimte van het theater in het theater: dat is dubbele pret. Van mij mag een toneelstuk in een toneelstuk nòg een toneelstuk bevatten en ga zo maar door, zodat er geen eind komt aan die verschrikkelijke en heerlijke verwarringen van de liefde.''

`Een Meeuw'. T/m 10 mei, Theatercompagnie, Compagnietheater, Amsterdam. Inl. (020) 5205320 of www.theatercompagnie.nl.