Verdeeldheid ziekt voort over hulp en bestuur Irak

De kater bij de VN bepaalt ook de discussie over de volgende fase. De wereld is evenzeer verdeeld over de hulp aan en een toekomstig bestuur van Irak.

De oorlog in Irak is net een week op streek sinds vorige week maandag de diplomatieke weg bij de Verenigde Naties doodliep, en nu al werpen de verstoorde internationale verhoudingen hun schaduw vooruit, over het diffuse vervolg. De wereld is niet alleen ernstig verdeeld over de Amerikaans-Britse oorlog, maar ook over de humanitaire hulp aan en het toekomstige bestuur en de wederopbouw van Irak.

Deze onderwerpen komen vandaag ook ter sprake tijdens de top van president Bush en de Britse premier Blair, maar op voorhand staat vast dat zij geen panklaar antwoord hebben. Daarvoor is de militaire situatie te fluïde en onzeker. Bovendien ziekt de internationale verdeeldheid voort en hebben de oorlogvoerende partijen weinig tot geen krediet bij hun gefrustreerde bondgenoten, zoals Frankrijk, Rusland en Duitsland. De VS op hun beurt voorzien voorlopig slechts een beperkte VN-rol in de civiele fase. De vraag is: de Amerikanen en Britten kunnen unilateraal bombarderen, maar kunnen ze ook unilateraal wederopbouwen?

Het antwoord lijkt nee en de eerste contouren dienen zich daar al van aan. De verdeeldheid manifesteert zich nu opnieuw tijdens de onderhandelingen over een resolutie om het olie-voor-voedselprogramma voor Irak te herzien. Dit VN-programma uit 1996 gebruikt Iraakse oliewinsten om voedsel en medicijnen voor de Iraakse bevolking van te betalen. Grofweg zestig procent van naar schatting 22 miljoen Irakezen wordt gevoed via dit programma, als verlichting voor de VN-sancties. VN-chef Kofi Annan schortte de overeenkomst op toen de oorlog begon en evacueerde de bijbehorende VN-waarnemers, maar wil het nu voor 45 dagen runnen om tegemoet te komen aan de acute noden van de Iraakse bevolking, met steun van met name de Amerikanen en Britten. Daarvoor moet Annan dan coördineren met de ,,relevante autoriteiten'', maar dat is inmiddels een gevoelige term. Landen als Frankrijk, Rusland en Syrië willen op geen enkele manier de Amerikaans-Britse oorlog diplomatiek legitimeren of erkennen, en daarmee een voorschot nemen op een wisseling van het Iraakse leiderschap, dat onder invloed staat van Amerikaanse of Britse `bezetters'. Zij willen evenmin de VS de controle geven over de bijbehorende bankrekening, waarop miljarden dollars staan geparkeerd. Vandaag buigen de hoofsteden zich over een ontwerpresolutie, maar het is onduidelijk of snel overeenstemming mogelijk is.

Volgens VN-diplomaten gaan de Fransen en Russen het de Amerikanen hoe dan ook ,,moeilijk maken'' om iets in Irak te ondernemen; alleen al om hun eigen economische belangen zoals afgesloten contracten met Bagdad veilig te stellen. Een strijd ligt vooral in het verschiet over de wederopbouw en het bestuur van Irak. Onder invloed van het Pentagon voorziet de Amerikaanse regering nu geen hoofdrol voor de VN in Irak als de oorlog voorbij is. De VN mogen hulpprogramma's coördineren, maar een leidende rol op bestuurlijk of vredeshandhavend vlak is wat de VS betreft niet aan de orde. Generaal b.d. Jay Garner zal omringd door Amerikaanse oud-ambassadeurs Irak civiel besturen, onder de huidige Amerikaanse leider van de oorlog, generaal Franks, die als militair gouverneur optreedt. Na verloop van tijd moet dan een Iraakse interim-regering aantreden.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Powell, gaf gisteren aan dat de VN wellicht ,,in de vorm van een speciale coördinator'' kunnen bijdragen. Het klonk als een figurantenrol in een tijdelijk door Amerika of een interim-bestuur geleid Irak. En het zou een trendbreuk zijn met belangrijke VN-missies als in Kosovo, Oost-Timor en Afghanistan. Powell voegde eraan toe dat bij de VN geen behoefte bestaat ,,om de eigenaar te worden van Irak''. De VN ,,willen met ons samenwerken'', zei Powell optimistisch.

Of dit ook de visie van de andere permanente leden in de Veiligheidsraad is, zal snel blijken. Samenwerking bij de VN loopt via de Veiligheidsraad. Het passeren of degraderen van de VN is moeilijk voor de VS omdat de Veiligheidsraad nog steeds politieke en economische sancties heeft uitgevaardigd tegen Irak. Dat alleen al geeft elk van de vijf vetodragers automatisch invloed op het post-Saddam-tijdperk.

Bovenal zullen Frankrijk en Rusland alles doen om eenzijdige Amerikaanse zeggenschap over Irak, politiek, bestuurlijk en financieel, tegen te gaan. Zij zullen een Amerikaans-Britse bezettingsmacht die tijdelijk Irak bestuurt zonder VN-deelname niet accepteren, omdat zij van meet af aan überhaupt tegen de bezetting waren. De Britse premier Blair, die de VN een zeer grote rol wil toedichten, mag net als vóór de oorlog weer voor bruggenbouwer spelen. Zijn speelruimte is miniem: veel landen vinden hem een te trouwe bondgenoot van Bush.