Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Oorlog

`Oorlog draait om hebzucht, angst, eer en wraak'

Oorlog kun je vanuit vele disciplines verklaren. Maar om één ding kan geen wetenschapper heen, meent polemoloog Johan van der Dennen: menselijke drijfveren.

Al dertig jaar bestudeert Johan van der Dennen de oorzaken van oorlog. Van der Dennen is als polemoloog verbonden aan de vakgroep Rechtstheorie van de Universiteit Groningen. Hoewel de eerste bewijzen van oorlogsvoering `maar' tienduizend jaar oud zijn, weigert Van der Dennen te geloven dat oorlog een culturele uitvinding is die vanuit het niets is ontstaan. ,,Sommige diersoorten hebben al miljoenen jaren gewelddadige groepsconflicten. Dat kun je, vanuit evolutionair oogpunt, toch niet los zien van het menselijk handelen?''

Vanwaar die fascinatie voor oorlog?

,,Eerlijk? Ik weet het niet. Als kind keek ik niet of nauwelijks naar oorlogsfilms, ik had er een hekel aan. Ook van oorlogsboeken moest ik weinig hebben. Per toeval kwam ik als student-

assistent bij het toenmalige Polemologisch Instituut terecht, waar ik vormen van geweld ben gaan bestuderen. Waarom verkrachten mensen? Waarom plegen zij roofmoorden? Kunnen wij dat soort gedrag biologisch verklaren? Mijn aandacht verschoof in de loop der jaren van individueel geweld naar oorlogsgeweld. Aan dat laatste thema wijdde ik ook mijn proefschrift.''

De ondertitel van uw proefschrift The Origin of War uit 1995 luidt: `The evolution of a male-coalitional reproductive strategy'. Wat bedoelt u daar precies mee?

,,Dat het vooral mannen zijn die oorlog voeren. Mannen hebben het meeste baat bij het winnen van een oorlog. Ze trekken in coalities ten strijde in de hoop land te veroveren en daarmee hun kans op voortplantingspartners te vergroten. Dat biologische fenomeen zien we terug bij chimpansees. De gemeenschappelijke voorouder van de chimpansee en de mensachtige had dit gedrag waarschijnlijk zes miljoen jaar geleden al in zijn repertoire.''

Je zou ook kunnen concluderen dat vrouwen vredelievender zijn.

,,Die stelling hoor je vaak, maar vooralsnog wijst niets in die richting. Uit enquêtes blijkt bijvoorbeeld dat vrouwen zich niet negatiever over oorlogen uitlaten dan mannen. Ik sluit mij daarom liever aan bij de visie van de Amerikaanse politicoloog Joshua Goldstein. Uit zijn twee jaar geleden verschenen boek War and Gender kun je concluderen dat vrouwen geen oorlog voeren, omdat ze mannen graag het vuile werk laten opknappen.''

Vrouwen zijn minder heldhaftig?

,,Nee, integendeel. Wie kijkt naar het optreden van Russische vrouwen in Stalingrad in de Tweede Wereldoorlog kan alleen maar concluderen dat vrouwen minstens zo heldhaftig zijn als mannen. Die vrouwen verdedigden hun stad met hand en tand. Maar daar zit hem gelijk het verschil: zíj vochten uit zelfbehoud. Mannen streven naar gebiedsuitbreiding – en dat heeft weer met dat biologische principe te maken.''

Sommige wetenschappers vinden het onzinnig om de oorzaken van oorlog te bestuderen. Ze concentreren zich liever op voorwaarden voor vrede.

,,Polemologen onderzoeken de oorzaken van oorlogen, en de condities voor vrede. Maar je kunt het evengoed omdraaien: de condities voor oorlog en de oorzaken van vrede. De invalshoek verschilt misschien, maar het uitgangspunt blijft hetzelfde: onderzoeken waarom mensen elkaar in de ene situatie wel de hersens inslaan en in de andere niet.''

Wie het over `de' oorzaken van oorlog heeft, heeft het over een heel scala aan psychologische, sociale, economische, politieke en biologische factoren. Vanuit welke discipline kun je oorlog volgens u het beste verklaren?

,,Al die disciplines hangen met elkaar samen, en het is moeilijk er een rangorde in aan te brengen. Maar als ik er een zou moeten kiezen, kom ik toch uit bij de bio-psychologie. Oorlogen worden gevoerd door mensen, en dus vraag je je af: what makes them tick? Ook wie oorlog vanuit een economisch of politiek perspectief verklaart, komt vroeg of laat bij die menselijke drijfveren terecht. Waarom vechten mensen om territorium, macht of rijkdom? Dat heeft alles met hebzucht, angst, eer en wraak te maken.''

Volgens Sigmund Freud, de uitvinder van de psychoanalyse, is oorlog ,,een externalisering van de neiging tot menselijke zelfdestructie''.

,,Ik geef toe, het klinkt fascinerend. Maar wat bewijst Freud met die stelling? Dat de mens van nature een Todestrieb heeft? De Nederlandse psychiater A.J. Van Meurs, een aanhanger van Freud, was begin jaren '50 met datzelfde idee naar Korea gegaan om de gevechtsmotivatie van soldaten te bestuderen. Tot zijn verbazing en teleurstelling kwam Van Meurs maar weinig Todestrieb bij de manschappen tegen.''

Een andere veelgehoorde verklaring voor oorlog is dat geweld erotiseert. Moorden geeft sex-appeal.

,,Bij primitieve volkeren stonden succesrijke krijgers inderdaad in hoog aanzien; zij hadden toegang tot alle vrouwen in hun gemeenschap. Ook nu kan een man in uniform vrouwen nog danig imponeren, maar ik geloof niet dat dat nog een reden is om ten strijde te trekken.''

Wat zijn volgens u de belangrijkste Amerikaanse drijfveren om een oorlog tegen Irak te beginnen?

,,Het is een combinatie van ideologie en imperialisme. Amerika streeft naar een imperium waarin zijn normen en waarden superieur zijn – dus geen territoriaal maar een cultureel, ideologisch imperium. De gedachte is dat de wereld een vreedzame plek wordt als de westerse waarden en normen – democratie, kapitalisme enzovoort – gemeengoed worden. Polemologen als ik hebben moeite die drijfveren in een theorie onder te brengen, want anders dan bij de meeste oorlogen gaat het niet alléén om een ver-

deling van macht en welvaart. De Pax Americana doet eigenlijk nog het meeste denken aan de Pax Romana; net als keizer Augustus gelooft Bush dat hij `verkozen' is om stabiliteit en vrede te brengen aan een gewelddadige wereld – een oprechte vorm van idealisme overigens.''

Sceptici menen dat het Bush vooral om de Iraakse olie te doen is.

,,Daarmee breng je zo'n oorlog terug tot een vulgair soort materialisme en dat vind ik te simpel. Deze oorlog draait niet alleen om land en delfstoffen, maar ook om veiligheid, politieke belangen en machtsevenwichten. En om iets wat de neorealisten diversion noemen: het verdoezelen van de eigen problematiek. De Verenigde Staten staan er, economisch gezien, niet best voor en de oorlog tegen het terrorisme is op niets uitgelopen. Een nieuwe oorlog kan de aandacht van het eigen falen afleiden.''

In `The Origin of War' verzet u zich tegen de idee dat de mens van nature slecht is. Een opmerkelijke conclusie voor iemand die al dertig jaar dood en verderf bestudeert.

,,Rudy Kousbroek schreef ooit: `Alleen idioten houden zich bezig met de vraag of de mens goed of slecht is. Als we wérkelijk willen weten waarom mensen doen wat ze doen, moeten we de omstandigheden bestuderen'. Ook ik vind zo'n stelling – de mens is van nature slecht – nogal gratuit, want het verklaart niets. En bovendien riekt het naar predestinatie, en daar moet ik als wetenschapper niets van hebben.''

Na de oorlog in Bosnië beschreven ooggetuigen hoe Servische soldaten zwangere vrouwen vermoordden en hun foetussen grilden aan het spit. Bewijst dat niet dat de mens tot alles in staat is?

,,De mens is in staat tot gruwelijke, kannibalistische daden – in oorlogs- én vredestijd. Maar ik weiger te geloven dat hij van nature slecht is. Daarvoor ben ik te veel een optimist.''