Bedrijfsfoto's zonder samenhang

Alles, waar je ook maar kijkt, is hoogglanzend geboend en gepolijst. Houten vloeren en tafelbladen, ramen en spiegels, marmeren wanden en pilaren, zelfs het linoleum op de grond in de werkplaats. Het is onmogelijk te zeggen waar ter wereld zich deze kantoren en bestuurskamers bevinden, in New York, Tokio, Berlijn, Taiwan. Ook van het dure kantoormeubilair is dit soort informatie niet af te leiden. En overal heerst dezelfde rust. Geen levend wezen is te bekennen in de ordelijke interieurs. Sereniteit en vertrouwenwekkende harmonie, een suggestie van permanentie, dat is het effect waar alles op is gericht. Begrijpelijk, want sereen en permanent is wat deze bedrijven, van IBM tot Metlife Insurance en van Nissan Motor tot Fast Retailing, juist niet zijn. De cultuur van het kapitalisme is geen cultuur. Het is snelle behoeftebevrediging.

De in New York wonende Nederlandse fotograaf Jacqueline Hassink ondernam een grootscheeps project dat zij Mindscapes noemde. Vanuit het besef dat het verlangen naar economische macht de centrale drijfveer is van onze maatschappij, onderzoekt Hassink sinds 1998 de grenzen tussen het private en het publieke domein binnen Amerikaanse en Japanse multinationals. Hiertoe benaderde zij honderd Chief Executive Officers (CEO's) van de grootste bedrijven in Amerika en Japan met het verzoek of zij hun bedrijfsruimten mocht fotograferen. Zij hanteert hierbij tien categorieën van ruimten die zij verdeeld heeft over een schaal van privé naar openbaar, van de privé-werkkamer van de CEO en zijn bedrijfslimo tot de hal van het kantoor en de bedrijfskantine.

De resultaten van haar onderzoek verwerkte Hassink in tabellen. Hierin vermeldt zij nauwgezet alle bedrijven die zij benaderde, of deze hun medewerking verleenden en zo ja, welke ruimten zij mocht fotograferen en welke niet. Bill Gates van Microsoft en vele bedrijven met hem weigerden iedere medewerking. Van degene die wel meededen wilde geen één bedrijf dat de bedrijfslimo of de business jet gefotografeerd zou worden. Maar ook de bedrijfstuin mocht Hassink om duistere redenen meestal niet fotograferen.

In Japan ligt, zoals te verwachten was, de kwestie van privacy en toegankelijkheid nog veel gevoeliger dan in de VS. Slechts vier Japanse bedrijven werkten tot dusverre mee, en dan alleen wat betreft de kantoorruimte, het archief en de hal.

De honderd CEO's zijn maar één onderdeel van Mindscapes. Hassink fotografeerde onder andere ook Cubicles, kantoorruimten van toonaangevende ingenieurs in de computerindustrie van Silicon Valley, VIP-kleedkamers van bijvoorbeeld Chanel en Issey Miyake, een drietal schoenenverzamelingen van zakenvrouwen die meer dan honderd paar schoenen bezitten, en trainingscentra voor personeel van Japanse bedrijven.

Mindscapes kent door al deze verschillende onderdelen zoveel vertakkingen dat de beschouwer door de bomen het bos niet meer ziet. Op de tentoonstelling in Huis Marseille is een keuze gedaan uit de verschillende delen van het project, met het gevolg dat de volledigheid en de precisie die Hassink nastreeft in haar onderzoek niet zichtbaar wordt. In die zin is het boek interessanter, omdat hier alle gegevens terug te vinden zijn. Maar hier ontbreekt weer het formaat, de fysieke nabijheid van de eigenlijke foto's; het boek is niet meer dan een documentatie van het project.

Die kleurenfoto's zijn goed en professioneel gedaan. Met een groothoeklens fotografeerde Hassink zo overzichtelijk en neutraal mogelijk de betreffende ruimten. Haar methodologie impliceert herhaling, en die herhaling van eenzelfde type ruimte – bijvoorbeeld de bestuurskamer – zou haar project visueel boeiend kunnen maken. Het lijkt me wel gek om grote aantallen vergadertafels of bedrijfskantines bij elkaar te zien, als een vorm van seriële kunst waarbij het oog wordt uitgenodigd om te vergelijken. Maar nu mist de tentoonstelling samenhang.

Hassink hinkt met Mindscapes op twee gedachten. Enerzijds verricht zij als een documentaire fotograaf een sociologisch, antropologisch onderzoek. Dit onderzoek kan interessant materiaal opleveren voor wie in het onderwerp is geïnteresseerd; maar dan moet zij haar wetenschappelijke pretenties ook waarmaken, en consequent en inzichtelijk te werk gaan. Hiertoe is haar terrein niet duidelijk genoeg afgebakend. Waarom maar drie schoenverzamelingen? Welke criteria hanteerde zij bij de keuze van de kleedkamers? Anderzijds presenteert zij haar foto's als museale beelden, die op zichzelf kunnen staan. Maar behalve het gegeven dat de ruimten, waar ook ter wereld, allemaal op elkaar lijken, leveren haar foto's niet veel visuele of artistieke informatie op. Deze dubbelzinnigheid in haar aanpak maakt de onderneming Mindscapes onbevredigend.

Jacqueline Hassink: Mindscapes. T/m 1 juni in Huis Marseille, Keizersgracht 401, Amsterdam. Di t/m zo 11-17 uur. Catalogus €38,50.

    • Janneke Wesseling