Laat Stalin maar met rust

Zijn hele leven heeft de Russische ex-dissident Roy Medvedev (77) geworsteld met Stalin. In 1938 verdween zijn vader in de kampen, later werd hij zelf de archivaris van het stalinisme en schreef `Laat de geschiedenis oordelen'. Toch bleef Medvedev ook na de ineenstorting van de Sovjet-Unie socialist. `Bij alles wat ik schrijf denk ik aan mijn vader.'

Historicus Roy Medvedev oordeelt nu milder over Stalin. ,,Mijn visie is breder geworden. Mijn hele leven heb ik me op zijn misdaden geconcentreerd, de laatste jaren zie ik ook zijn verdiensten. Stalin was koud en genadeloos, arm aan menselijke emoties. Maar toch was hij een groot leider, invloedrijker dan Roosevelt of Churchill.''

Deze week herdacht Rusland dat Jozef Stalin een halve eeuw geleden overleed. Ergens tussen negen en tien uur in de ochtend van 5 maart 1953 stierf hij aan de gevolgen van een beroerte. Zijn dood is nog altijd omgeven door raadsels. Op de avond van 28 februari bekeek Stalin in het Kremlin een film met de Politburoleden Beria, Malenkov, Chroesjtsjov en Boelganin, daarna nuttigde het gezelschap in zijn datsja te Koentsevo een laat souper. Vanaf dat moment spreken de getuigen elkaar tegen. Was Stalin aangeschoten of dronk hij alleen vruchtensap? Gaf Stalin zijn personeel het bevel hem niet te storen of deden zijn gasten dat?

De volgende dag kreeg Stalin een hersenbloeding en maaide urenlang machteloos met zijn armen in de lucht. Laat op de avond verzamelde het personeel de moed om de baas te storen en vond hem op het tapijt. Om drie uur 's nachts kwam spionnenchef Beria poolshoogte nemen – of waren Malenkov en Chroesjtsjov erbij? Men oordeelde dat Stalin gewoon sliep en vertrok weer. Pas rond negen uur de volgende morgen werden de artsen geroepen. Stalin zweefde drie etmalen tussen leven en dood terwijl het Politburo rond zijn sterfbed de macht verdeelde. Volgens dochter Svetlana stierf hij met razernij in zijn ogen.

Deze week regent het in Rusland complottheorieën over `de moord op Stalin'. De bejaarde en zieke dictator spon al een half jaar intriges tegen zijn oude medewerkers. In januari 1953 werd het `Dokterscomplot' onthuld: joodse artsen zouden de leiders Zjdanov en Sjtsjerbakov hebben vermoord. Een golf van anti-semitisme spoelde over de Sovjet-Unie. Even tevoren had de ziekelijk paranoïde Stalin zijn secretaris en het hoofd van de Kremlinwacht ontslagen. Een nieuwe, massale zuivering stond voor de deur, gericht tegen joden en mogelijk ook tegen de machtige Beria.

Tragedie

Werd Stalin vergiftigd? Of zelfs door Beria in het Kremlin neergeknuppeld, met gif geïnjecteerd en daarna naar zijn datsja afgevoerd, zoals ex-KGB'er Peter Deriabin beweert? Historicus Roy Medvedev vindt dat voor moord elk bewijs ontbreekt. Hij vermoedt wel ,,een element van opzet'' in de trage medische zorg aan Stalin. ,,Het Politburo wilde geen herhaling van Lenin, wiens hersenen in 1923 stierven maar wiens lichaam nog een jaar voortleefde. Dat leidde tot grote onrust binnen de partij. Een hersendode Stalin had een enorm vacuüm getrokken. Het leger, de geheime dienst, de politie: ze gehoorzaamden alleen hem.''

Roy Medvedev was een jonge leraar aan een dorpsschool in de Oeral toen Stalin stierf. Hij was uit Leningrad gevlucht: als jood en zoon van een volksvijand was het beter jezelf heel klein te maken. Stalins campagne tegen het `kosmopolitisme' – lees jodendom – was in volle gang. Medvedev: ,,De dorpsleiders kwamen op 5 maart bijeen. Ze huilden, voor hen was het een enorme tragedie. God kan je niet zomaar even vervangen. Ik voelde niets. Ik had geen plannen, geen toekomst, alleen een grauw heden.''

Medvedev heeft twee artikelen geschreven om de dood van Stalin te gedenken. Het eerste heet `Wat las Stalin?', het tweede gaat over de gesprekken van Stalin in de jaren '30 met de grote schrijvers van zijn tijd: H.G. Wells, André Gide, Lion Feuchtwanger, Romain Rolland. Medvedev wil het beeld bijstellen dat Stalin een onbehouwen bruut was. ,,Hij was een autodidact, maar zeer belezen, goed op de hoogte van de moderne literatuur, filosofie en geschiedenis. Stalin was geen halfgeletterde braller, zoals Hitler.'' Stalin bracht ook niet louter terreur en verwoesting, dat ziet Medvedev inmiddels in. Onderwijs en medische zorg voor iedereen, sociale gelijkheid: belangrijke verworvenheden. Niet dat het doel de middelen heiligt, maar dwang was wel de snelste weg om in het achterlijke Rusland resultaten te boeken. ,,De zware industrie, de luchtvaart, de atoomindustrie: het zijn kolossale processen die een dictatuur efficiënter in beweging zet dan een democratie.''

We spreken Roy Medvedev in zijn `derde werkkamer', een datsja vlakbij de Moskouse ringweg. De planken buigen door onder de boeken en souvenirs, op de grond liggen stapels dossiers en knipsels voor de vele artikelen waaraan de 77-jarige historicus werkt. Protestanten bouwen om de hoek een houten kerk, elke zondag raakt zijn datsjadorp verstopt door auto's van Moskovieten die hier halleluja komen zingen. Het bevalt Medvedev maar matig, zoals veel in het nieuwe Rusland.

Medvedev werd in 1972 beroemd met `Laat de geschiedenis oordelen', een studie over de stalinistische terreur. Het boek bood een schat aan nieuwe feiten over de showprocessen, de martelpartijen in de kelders van Loebjanka en Lefortovo, de groteske machine van nekschoten, beulen met rubberen schorten, crematoria en massagraven, de verschrikkingen van de Goelag. En niet te vergeten het vagevuur van de detprijomniki, de rechteloze familieleden van `vijanden van het volk' waartoe Medvedev ooit zelf behoorde. Het boek combineerde gedegen analyse en bronnenstudie met een ondertoon van woede en verbijstering. Westerse experts waren verbaasd dat zoiets uit de Sovjet-Unie kon komen.

Medvedev had er ruim vijftien jaar aan gewerkt. Het idee van een persoonlijke afrekening met Stalin rijpte na het twintigste partijcongres in 1956, toen partijleider Chroesjtsjov zijn `geheime speech' hield en de destalinisatie in gang zette. Medvedev, inmiddels schoolhoofd in een dorpje bij Leningrad, hoorde er op 11 maart 1956 van. ,,De partijchef van het rayon riep alle partijleden, intellectuelen en kolchozebazen bijeen in de kantine van de baksteenfabriek. `Ik ga iets voorlezen', zei hij. `Ik wil achteraf geen vragen en ik geef geen antwoorden.' Daarna volgde de speech van Chroesjtsjov, vier uur achtereen. Na afloop liepen we muisstil de zaal uit. Die avond begon het grote debat. Een deel was woedend: hoe durfde een dwerg als Chroesjtsjov de Verheven Leider te bekritiseren? Een ander deel was met stomheid geslagen. Ik voelde me bevrijd. Stalin was nu echt gestorven.''

Medvedev ging nadenken. Hoe was het socialisme ontaard in een slachtpartij? Waarom had niemand zich verzet? Hij voerde honderden gesprekken met overlevenden van de terreur, verzamelde duizenden brieven en memoires, liet bevriende partijleden de archieven doorploegen. Zijn flatje aan de Moskouse Dybenkostraat veranderde in de jaren '60 in een papieren grot, het echtpaar Medvedev at en sliep tussen de boeken, archiefdozen, dossiermappen en manuscripten. Maar altijd was er de dreiging dat de KGB de zaak in vrachtwagens zou afvoeren naar de grote oven van Loebjanka.

In 1971 liet Roy Medvedev het manuscript van zijn magnum opus de Sovjet-Unie uitsmokkelen. De auteur, in 1969 uit de partij gestoten toen hij protesteerde tegen de sluipende rehabilitatie van Stalin, dook op de dag van de publicatie onder in de Kaukasus. ,,Zelfs mijn vrouw wist niet waar ik was'', zegt hij. ,,Mijn uitgever liet duizend Russische exemplaren drukken, die druppelden via allerlei omwegen het land binnen. Toch was er geen pandemonium, zoals later bij de Goelag Archipel.''

Zijn tweelingbroer Zjores, die tegen misbruik van de psychiatrie tegen dissidenten ageerde, werd in 1973 naar Londen verbannen. Roy bleef in Moskou en vormde jarenlang met Aleksandr Solzjenitsyn en Andrej Sacharov de grote drie van de dissidentenwereld. Was Solzjenitsyn een Dostojevski-achtige slavofiel en Sacharov een liberale, westers georiënteerde humanist, Medvedev bleef geloven in communisme met een menselijk gezicht. Stalinisme, zo schreef hij, ,,was de som van perversies die Stalin injecteerde in de theorie en de praktijk van het wetenschappelijke socialisme''. De partij hoefde zich slechts van deze smetten schoon te wassen en terug te keren op het pad van Lenin. Daarin verschilde hij van mening met Solzjenytsin, die in zijn Goelag Archipel schreef dat Stalin perfectioneerde wat Lenin in gang had gezet. Terreur, concentratiekampen, de geheime politie, de persoonlijkheidscultus, de leugens, de hyperbureaucratie: het waren geen perversies, het was het wezen van het communisme.

Zijn relatieve loyaliteit beschermde Medvedev niet tegen de KGB. Die verhoorde hem, liet hem schaduwen en afluisteren, verrichtte huiszoekingen, confisqueerde manuscripten, legde huisarrest op. Maar liberale sovjetfunctionarissen bleven op de thee komen om te roddelen over intriges binnen de partijtop. In de jaren '80 werd het een soort systeem: 's ochtends ontving Medvedev bevriende apparatsjiks, 's middags briefde hij hun informatie door aan de westerse correspondenten. Nergens anders vonden zij zoveel analyses, feiten, geruchten en roddels als in het kleine flatje aan de Dybenkostraat. Roy Medvedev werd het orakel van de kremlinologen.

Wat bezielde hem in zijn kruistocht tegen het stalinisme? Zelf dacht Roy Medvedev daar nooit over na tot een KGB-kolonel het hem in 1972 tijdens een verhoor vroeg. ,,Roy Aleksandrovitsj, had u die boeken over Stalin ook geschreven als uw vader niet was gearresteerd?'' Medvedev had zo snel geen antwoord paraat. ,,Mijn vaders dood was geen toeval, hij was qua karakter ongeschikt deel uit te maken van de terreurmachine'', schreef hij. ,,Maar wat als hij als militair was gesneuveld voor de poorten van Kiev of Berlijn?''

Klop op de deur

Roy en Zjores werden op 14 november 1925 geboren in Tbilisi, waar hun vader filosofie doceerde aan de militair-politieke school. Het was toen gebruik kinderen namen te geven die de nieuwe realiteit weerspiegelden: Vladlen (Vladimir Iljitsj Lenin), Rem (Revolutie-Engels-Marx) of Traktor. Medvedev: ,,Ik had een vriend die Ikki heette, een afkorting voor `Uitvoerend Comité van de Komintern'. Roy en Zjores werden vernoemd naar de Indiase revolutionair Roy en de Franse socialist Jaurès.

Vader Aleksandr was een veteraan uit de burgeroorlog. Hij was een erudiet en gedisciplineerd man, een getalenteerd orator. Maar bovenal was Aleksandr een rode commissaris, die in sovjetfilms van die tijd altijd de heldenrol speelden. Roy Medvedev: ,,Ik was buitengewoon trots op hem.'' Als vader thuiskwam, trok de tweeling zijn laarzen uit op het veldbed waarop hij graag sliep. De rest van de avond schreef hij schriften vol met aforismen, gedachten en hoofdstukken van toekomstige boeken. Een filosoof dient een rijpe geest te hebben, meende Aleksandr. Hij wilde pas na zijn veertigste zijn eerste boek uitbrengen.''

Het gezin verhuisde naar Leningrad, waar vader lector werd aan de militaire academie. De naam Stalin was een soort achtergrondruis, pas op 2 februari 1934 begreep Roy Medvedev hoe machtig hij was. ,,Kirov werd vermoord, de populaire partijchef van Leningrad. In opdracht van Stalin, zo weten wij nu. De stad was diep geschokt. Bij het Winterpaleis stonden honderdduizend mensen, een zee van fakkels. Eén naam fluisterde steeds door de menigte: Stalin. Hij was binnen, maar liet zich niet zien. Ik stelde me iets kolossaals voor.''

Op 23 augustus 1938 kwam de gevreesde klop op de deur. Het gezin woonde inmiddels in Moskou. Vader Aleksandr was dat jaar stil en somber, lag wekenlang overspannen op bed. 'sAvonds kwamen zijn vrienden op bezoek, ze praatten dan op fluistertoon en rookten veel. Die zomer was het verblijf van Roy en Zjores in het pionierskamp bij Konakovo heel vreemd geëindigd. Het kamphoofd stelde de jongens in het gelid op en zei dat sommigen naar huis moesten wegens opstandigheid en gebrek aan discipline. Roy en Zjores stonden op de lijst. In de auto naar huis vreesde Roy de woede van zijn ouders, maar zij gedroegen zich helemaal niet verbaasd.

De grote zuiveringen hadden het Rode Leger bereikt, tientallen collega's van zijn vader waren al opgepakt als trotskisten, saboteurs en spionnen. Aleksandr was al in het openbaar bekritiseerd, uit de partij gezet en ontslagen. De broers hoorden in de nacht van 23 augustus gebons op de deur, dat zijn vader met een geknepen stem vroeg: `waarom zo laat, kameraden?' Daarna dommelde Roy in. Hij werd wakker toen 's ochtends twee leden van de geheime dienst de jongenskamer binnenmarcheerden. Even later stond vader ongeschoren en in een legerjas zonder insignes op de drempel. Hij ging tussen zijn zonen zitten, omhelsde hen en begon te huilen.

Een maand later kwamen de agenten terug, verbraken het zegel van de werkkamer en stopten de schriften en brieven van Aleksandr Medvedev in grote zakken. Medvedev: ,,In 1956 heb ik de KGB verzocht mijn vaders levenswerk terug te geven. Ik hoopte het boek te reconstrueren dat wilde publiceren. Ze antwoordden dat alles was vernietigd. Met een standaardformulier, op een stippellijn stond de naam van mijn vader.''

Het leven werd een nachtmerrie. Moeder Joelia zat urenlang verdwaasd op de bank, dwaalde dan huilend en scheldend op Stalin door het huis. Roy en Zjores smeekten haar te zwijgen, zij wisten hoe gevaarlijk zoiets was. Er volgden lange dagen van wachten in lokalen met honderden lotgenoten, van snauwende ambtenaren achter loketjes, van verzoeken, protestbrieven en petities. Joelia, een celliste, vond werk in een bioscooporkest. Het was al winter toen vader Aleksandr als volksvijand acht jaar strafkamp kreeg met recht op correspondentie en ontvangst van pakketten. Medvedev: ,,Voor die tijd een heel milde straf, maar wij ervoeren het als monsterlijk onrecht.'' De week daarna moest het gezin Medvedev de staatswoning ontruimen, het hoofd huisvesting, een agent en een straatveger zetten de meubels in de sneeuw. Op de binnenplaats vormde zich een kring nieuwsgierigen rond het gezin, niemand stak een hand uit. In de avondschemering verkocht moeder Joelia de meubels voor bijna niets aan haar oude buren.

De eerste brieven van vader Aleksandr arriveerden in de lente van 1939. Ze kwamen uit Kolyma, in het hoge noorden van Siberië. De toon was opgewekt en belerend: kies een nuttig beroep jongens, ingenieur of agronoom. Ook stuurde hij lange petities voor het Centraal Comité en het openbaar ministerie. Daarin weerlegde Aleksandr elke beschuldiging, beleed zijn onwankelbare trouw aan Stalin, zette uiteen hoe hij was geslagen en gefolterd. Begin 1941 schreef hij dat hij in een ziekenhuis lag en vroeg vitaminen te sturen. Een pakket met 50 roebel kwam terug: `retour in verband met overlijden van geadresseerde'.

Een oude vriend, Ivan Gavrilov, vertelde de broers later over zijn laatste ontmoetingen met Aleksandr Medvedev. Gavrilov was in de winter van 1939 in een konvooi op weg naar de kopermijnen van Nizjni Zejmtsjan, vlak boven de poolcirkel. Het was vijftig graden onder nul. Onderweg kwam een kolonne hen tegemoet: duizenden `afgeschrevenen'. Ze wankelden tussen blaffende herdershonden door de sneeuw: kreupelen, gewonden, zieken, blinden. In het doorgangskamp werd gevochten om een plaats bij de kerosinekacheltjes, bewakers moedigden Gavrilov aan om de winterjassen en laarzen van de afgeschrevenen te stelen. Toen hoorde hij de bariton van Aleksandr Medvedev door een tent schallen: `Kameraden, hou op met deze schandalige plundering. Zijn jullie geen mensen?' Een arm hing slap langs zijn lichaam: verbrijzeld bij een ongeluk in de kopermijn. Die avond praatten de oude vrienden urenlang. Wat hadden ze fout gedaan? Hoe waren ze in deze situatie beland?

Pas in de jaren '80 hoorde Roy van twee oude vrouwen hoe zijn vader was gestorven. Aleksander kreeg licht werk in een broeikas, maar eind 1940 bleek dat hij botkanker had. In het ziekenhuis wist hij lang de dieven van zich af te houden die zijn nette pak wilde stelen. Daarin hoopte hij naar huis terug te keren. De vrouwen wisten dat het voorbij was toen de baas van hun werkbrigade opeens dat nette pak droeg. Hij was er apetrots op.

Zjores en Roy dienden na 1943 in het Rode Leger. Als gewoon soldaat, want kinderen van een volksvijanden behoorden tot de categorie `politiek-moreel minderwaardigen'. Zjores raakte gewond, werd afgekeurd en schreef zich volgens de wens van zijn vader in bij de landbouwacademie. Roy besloot filosoof en historicus te worden en ging naar de universiteit van Leningrad. Het hoofd van de afdeling historisch en dialectisch materialisme bleek ene Boris Tsjagin, de man die zijn vader had aangegeven. Medvedev: ,,Iedereen wist dat hij een verklikker was, men minachtte hem. Ik hield me op de vlakte, want als zoon van een volksvijand had ik geen recht om te studeren. Niemand wist dat ik de zoon van de Aleksandr Medvedev was die hier nog hoorcolleges had gegeven.'' In zijn vijfde studiejaar kwam het toch uit. Promoveren kon hij verder vergeten, leraar op een dorpsschool was het hoogst bereikbare. Roy Medvedev vluchtte naar de Oeral. Hij geloofde niet langer dat hij een toekomst had.

Dat geloof keerde pas terug na de destalinisatie van 1956, een ,,briljante tijd'', een ,,elektrische schok''. De broers zetten zich energiek aan de rehabilitatie van hun vader, Roy werd partijlid en begon materiaal te verzamelen voor zijn grote afrekening. De tweeling volgde met Schadenfreude de loopbaan van verklikker Boris Tsjagin. Toen zij hem in 1963 aantroffen op een lijst met kandidaten voor de Academie der Wetenschappen, zochten ze uit wat hij zoal had geschreven. Dat bleek niet eenvoudig: Tsjagin had zijn eigen fiches uit de catalogus van de Leninbibliotheek gestolen. Dat was in die tijd van ideologische `dooi' niet ongewoon. Sovjetauteurs die aan Stalins haatcampagnes hadden deelgenomen, probeerden zo hun oude boeken zoek te maken. Desondanks werd Tsjagin viermaal afgewezen voor de Academie. Roy Medvedev: ,,Tsjagin stierf in 1987. Als een verbitterd man, vermoed ik.''

Roy Medvedev schreef na `Laat de geschiedenis oordelen' een serie biografieën van sovjetleiders die alleen in het Westen verschenen. Pas in 1988, op het hoogtepunt van Gorbatsjovs perestrojka, werd hij ook in eigen land respectabel. ,,Voor mij was de perestrojka een nog grotere bevrijding dan de destalinisatie. Alsof de gevangenispoorten openzwaaiden. Dat is heel opwindend, maar dan sta je opeens op straat en moet je nadenken over een woning, eten en werk.''

Voor Roy Medvedev ging het snel, te snel. Zijn ideaal was dat van Gorbatsjov: een open debat onder socialisten, eilandjes van privé-initiatief binnen de staatseconomie, een humane samenleving onder het primaat van de partij. Medvedev kreeg zijn partijkaart terug, werd gekozen in de Opperste Sovjet en het Centraal Comité, kreeg een staatsdatsja. ,,Maar ik merkte dat de ideologie, het nationale idee werd verwoest zonder dat er iets voor terugkwam. Eerst was Stalin slecht, maar waren Lenin en Marx goed. Een half jaar later waren Stalin en Lenin slecht, maar was Marx goed. Nog een half jaar en ze waren alledrie slecht. Wie was er nog goed? Margaret Thatcher en George Bush?''

Mislukkelingen

Het oude orakel raakte de kluts kwijt, zijn analyses sloegen vanaf 1989 de plank steeds vaker mis. ,,Alles werd onvoorspelbaar.'' In het nieuwe Rusland werd Roy Medvedev een marginale figuur. Hij moest toezien hoe Jeltsin en zijn entourage van ,,mislukkelingen'' en ,,tweederangs figuren'' alles verwoestten waarin hij geloofde. Zoals de meeste ex-dissidenten miste hij de wil tot macht en geld. ,,Iemand bood mij in 1992 de havermoutfabriek Herkules aan voor 10.000 dollar. Ik had dat bedrag kunnen lenen, dan was ik nu een oligarchje geweest. Maar ik was te oud, te traag.'' Medvedev voelde zich niet thuis binnen de nieuwe communistische partij, een rancuneus, halfcorrupt moeras van sovjetnostalgie, richtte een eigen partij op, ergens tussen communisme en sociaal-democratie in. Het werd niets.

Drie maanden geleden verscheen `Laat de geschiedenis oordelen' voor het eerst in Rusland, in kleine oplage. Geldschieter is een Japanse zakenman die al jaren zijn boeken sponsort. Want Medvedev verkoopt slecht. De Sovjet-Unie mocht zijn boeken niet lezen, het nieuwe Rusland wil ze niet lezen. Op zijn oude dag blijft hij zich afvragen waarom het communisme zo vreselijk mislukte en de Sovjet-Unie van de aardbodem verdween. Waarom moest Stalin iedereen vermoorden, waarom verbande hij zijn vijanden niet naar de provincie? Nu overleefde slechts het ,,vierde garnituur'', de Chroesjtsjovs, de Brezjnevs, ontstond een klimaat van vleierij, middelmaat, stagnatie. ,,Zo irrationeel'', zucht Medvedev. ,,Joeri Andropov was veel subtieler. Toen hij in 1967 baas werd van de KGB, riep hij al zijn collega's uit het Warschaupact bijeen. `Kameraden', zei Andropov. `Ik kom uit Karelië. Daar laten wij boomstammen de rivier afdrijven. Soms loopt het hout vast omdat één boomstam dwarszit. Een ervaren houtvlotter vindt die ene boomstam en ruimt die op.' Andropov isoleerde tien of vijftien dissidenten, zette die het land uit. Weg verzet. Stalin was anders. Die blies meteen alle boomstammen op.''

Medvedev blijft geloven. Onder ideale omstandigheden, met de juiste mensen, was het communisme bereikt. Iets anders denken zou verraad zijn aan zijn vader. ,,Bij alles wat ik schrijf denk ik aan hem'', schreef hij in 1988. ,,Hij heeft van mij een echte socialist gemaakt.'' De Sovjet-Unie verwerpen: het zou niet minder zijn dan vadermoord.

Stalin moet maar gewoon maar in zijn graf bij de Kremlinmuur blijven liggen, vindt Medvedev. Even verderop ligt immers ook al eeuwen Ivan de Verschrikkelijke in zijn doodskist. Slechte herinneringen, maar ook monumenten. ,,Het verleden valt niet te veranderen, wat wij ook proberen'', zegt Medvedev. ,,Alleen onze toekomst.''

    • Coen van Zwol