Inburgeren in de oorlog

Deze week gingen de inburgeraars van docent Merel Borgesius naar het Anne Frank Huis. ,,Ik wil dat ze weten waarom iedereen op 4 mei om acht uur stilte in acht neemt.''

,,Zoiets moet niet nog een keer gebeuren,'' zegt gids Jane Redman van het Anne Frank Huis tegen de groep inburgeraars voor het begin van de excursie. Ze staat op het punt om het verhaal te vertellen van een slachtoffertje uit de Tweede Wereldoorlog. Daarmee vertelt ze zes miljoen verhalen, zegt ze tegen de groep. ,,Maar het zijn trieste verhalen, ze hebben geen happy end.''

De nieuwe Amsterdammers, die zich onder het mom van inburgering laten confronteren met de donkere kanten van Nederland en hun nieuwe stad Amsterdam, staan te verkleumen van de kou voor het museum aan de Prinsengracht. Achter en voor hen staan toeristen en dollende scholieren in de rij. `Echte' Amsterdammers lopen zonder op- of omkijken door, gewend als ze zijn aan het museum en de lange rij wachtenden.

Veel cursisten kenden Anne Frank niet. Tot afgelopen maandag, toen ze door hun docente Merel Borgesius aan de hand van videobeelden werden ingelicht over de jodenvervolging en het lot van de familie Frank. Penda uit Ghambia is onder de indruk geraakt door de denkbeelden van Anne Frank, en hoe ze die heeft verwoord. ,,Een meisje van vijftien jaar maar,'' zegt ze. ,,En het dagboek was haar vriendin.'' Indra uit Indonesië heeft haar dagboek op internet gelezen. ,,Goed, erg goed.''

Tatjana uit Wit-Rusland kent als enige van de groep de oorlog uit verhalen van familie, van haar oma. Haar opa verliet zijn gezin met zes kinderen om als soldaat in het Rode Leger te vechten tegen de nazi's. Haar oma werd bij het grootbrengen van haar kinderen geholpen door een aardige Duitse soldaat, heeft ze later aan haar kleindochter verteld. De Duitser stopte haar vlees en andere etenswaren toe. En oma kreeg werk van de Duitsers waar ze voor werd betaald. ,,De Duitse soldaten waren aardig'', zegt Tatjana. Haar oma vertelde haar dat de SS'ers de slechteriken waren die burgers afvoerden en afslachtten. Niet één joodse plaatsgenoot heeft volgens Tatjana's oma de oorlog overleefd.

Toch, misschien wel daarom heeft Tatjana niet zo veel zin in een bezoek aan het Anne Frank Huis. Op de middelbare school in Wit-Rusland heeft ze acht jaar lang geschiedenislessen gehad over de `oorlog tegen de nazi's', naast de gewone geschiedenislessen. ,,Zo veel excursies, ook naar concentratiekampen,'' vertelt ze voor het museum. ,,Ik krijg nu al hoofdpijn van de excursie.''

Even later vertelt gids Jane Redman aan de hand van oude foto's het verhaal van de opkomst van de Nazi's in Duitsland. De economische crisis, de werkloosheid en een hoop die kwam in gedaante van een tiran, die ook populair werd onder werkzoekende Amsterdammers toen. 'Stem op Hitler' staat op een zwart-wit foto die is gemaakt bij het Centraal Station.

De inburgeraars volgen de vaste route, die hen leidt naar het Achterhuis. De boekenkast die als deur fungeerde, de steile trap, de woonkamer, de keuken en de slaapplekken. Onderweg lezen ze aandachtig de passages uit het dagboek op muren. ,,We kunnen nooit alleen Nederlanders of alleen Engelsen of van welke natie ook worden. We zullen daarnaast altijd joden blijven, we willen het ook blijven'', schreef Anne Frank op 9 april 1944.

De meeste aandacht gaat uit naar de vertalingen van het dagboek in ongeveer zestig talen. Iedereen zoekt het boek in zijn eigen taal op. Tatjana het Russische, Indra het Javaanse, Sami het Turkse.

,,Ik vind het verhaal van Anne Frank niet interessant,'' zegt inburgeraar Adel tot verbazing van Redman en docente Borgesius. Hij kan zijn ongenoegen moeilijk onder woorden brengen. Hij heeft zich verdiept in de Tweede Wereldoorlog, zegt hij. Die heeft immers geleid tot de oprichting van Israël en daardoor is de situatie in het Midden-Oosten drastisch veranderd. Het wordt duidelijk dat Adel het museum te eenzijdig vindt. Hij had meer willen zien over het verzet, het leed van andere groeperingen. ,,In Marokko werden de joden niet vervolgd,'' zegt hij. ,,Dat weet ik, daar werden ze ook door de koning beschermd,'' beaamt Redman. Adel: ,,Maar dat hoor ik niet in het museum. Waarom alleen het verhaal van Anne Frank? De oorlog was meer dan alleen Anne Frank.'' Docente Borgesius wijst erop dat er ook een verzetsmuseum is waar andere aspecten van de oorlog aan bod komen.

Sommige collega's van Borgesius gaan niet op excursie naar het Anne Frank Huis uit angst dat islamitische inburgeraars heibel zouden schoppen. ,,Angst voor confrontatie,'' zegt Borgesius. Die angst deelt zij zelf niet. Dit is de derde groep die ze meeneemt naar het Achterhuis. Adel is de eerste die zo fel heeft gereageerd. ,,Ik wil dat ze weten waarom iedereen op 4 mei om acht uur stilte in acht neemt,'' verklaart Borgesius de noodzaak van deze excursie.

Gids Redman en docent Borgesius weigeren de link naar het heden te leggen. Zijn migranten, zoals Adel meent, de joden van vroeger, in ieder geval tot hun uitroeiing begon? Immers: Asielzoekers worden uit winkels geweerd. Discotheken in de stad van Anne Frank weigeren Marokkaanse jongeren. Borgesius: ,,Daar begin ik niet aan. Je brandt je vingers snel aan zulke vergelijkingen.''

Dit is voorlopig de laatste aflevering van de serie over de inburgering. Eind april, als het verplichte deel van de inburgering af is, volgt nog een aflevering. De hele serie is te lezen op www.nrc.nl

    • Ahmet Olgun