Een volk dat overeind blijft

De bloemenkinderen van de jaren zestig en zeventig liften destijds naar het verre Afghanistan voor de hash en de opium, maar toen Jason Elliot negentien jaar oud was trok hij naar datzelfde ruige land om er te vechten. Dat wil zeggen: gids `Zwartbaard' begeleidde hem door het onherbergzame grensgebied met Pakistan naar een groep mujahedeen die bij de hoofdstad Kabul aanvallen uitvoerde op de Sovjet-bezetters. Dat was in de zomer van 1984, en toen Elliot enkele maanden later terug was in Londen, liep hij op Charing Cross een van z'n oude leraren van de middelbare school tegen het lijf. `En wat heb jij deze zomer uitgespookt?', vroeg hij. `Ik ben in Afghanistan geweest, bij de mujahedeen.' Hij deed er even het zwijgen toe en zei toen: `Wat een rare fantast ben je toch.'

Elliot heeft zijn jeugdavonturen bij de Afghaanse verzetstrijders beschreven in An Unexpected Light. Travels in Afghanistan, waarvan onlangs de Nederlandse vertaling is verschenen. Ze beslaan een hoofdstuk van het boek, hij schrijft verder over zijn ontmoetingen en reiservaringen tijdens een later bezoek, in 1996, toen hij onder meer van Kabul, dwars door de Panshirvallei, naar de noordoostelijke stad Faizabad trok, en vandaar via Taloqan en Kunduz naar Mazar-i-Sharif. In datzelfde jaar maakte hij ook een uitstapje naar de westelijke stad Herat en omgeving, maar door de oorlogsomstandigheden kon hij er alleen maar komen met een Rode Kruis-vliegtuigje. De opgelaaide strijd met de Talibaan weerhield hem er ook van om over land naar Bamiyan in het hartland van de Hazara's te reizen. Veel te gevaarlijk, zo werd hem te verstaan gegeven: `Zelfs een kip zou die pas niet doorkomen zonder beschoten te worden.'

In Afghanistan is `de aanraking van de oorlog' een onontkoombaar gegeven, schrijft Elliot. `In andere landen verdienen mensen geld met zakendoen en handel drijven, maar hier is oorlog de beste nering', zo citeert hij een oude man. Toch wil Elliot met zijn reisverhalen het stereotype beeld doorbreken dat volgens hem in de media domineert: dat van een barbaars en verscheurd Afghanistan waar mannen alleen maar willen vechten en vrouwen worden onderdrukt door godsdienstfanatici. `Ook voor mijn boek wilde de uitgever een stoere, bebaarde man met een wapen in zijn hand op de omslag, of een vrouw in een burqa. Dat heb ik geweigerd', zei hij onlangs op bezoek in Amsterdam. `Natuurlijk lopen veel vrouwen daar in een burqa rond, maar in de traditionele Afghaanse context wordt dat niet zozeer gezien als een symbool van onderdrukking. Die kunstmatige lading krijgt het als clichébeeld in westerse ogen.'

Toen Elliot in 1984 terugkwam van zijn eerste Afghaanse reis dacht hij dat Britse kranten zijn reportage gretig zouden afnemen, maar geen enkele hoofdredacteur toonde belangstelling. Inmiddels weet hij dat hij geen journalist is, geen geschiedschrijver of antropoloog, maar een reiziger die meeslepend kan schrijven. An Unexpected Light kreeg kort na publicatie in 1999 lovende recensies. `Mijn beschrijvingen zijn veel te persoonlijk voor de journalistiek. Ik ben te veel betrokken. Daarom is dit boek de meest logische uitkomst van mijn Afghaanse reizen', aldus Elliot.

Het boek biedt mooie reisanekdotes en een impliciete hommage aan de Afghanen, die ondanks alles overleven en hun waardigheid behouden. De Afghanen, zo citeert Elliot een jonge Franse hulpverlener, zijn `een volk dat overeind blijft'.

Jason Elliot: Onverwacht Licht. Reizen in Afghanistan. Het Spectrum, 496 blz. €27,95

    • Wim Brummelman