Goed doordachte `Proust I' bij het Ro Theater

Net als schrijver Marcel Proust is regisseur Guy Cassiers een kunstenaar die veel van zijn publiek vergt. Vier avonden lang krijgen we bij het Ro Theater zijn toneelbewerking van de romancyclus Op zoek naar de verloren tijd (1913-1927) van Marcel Proust voorgeschoteld. Gisteren ging Proust 1: De kant van Swann in première. Later volgen de andere drie delen.

Op zoek naar de verloren tijd gaat onder meer over de ontluisterende initiatie van de jonge Marcel in de liefde, de salon en de kunst, terwijl rondom hem het oude Europa instort. De sterke bewerking van Eric de Kuyper, een heldere, overzichtelijke afwisseling van vertelling, bespiegeling en dialoog waarin de essentie van Proust bewaard blijft, behandelt vooral de liefde. In dit eerste deel denkt de oude Marcel terug aan zijn jeugd, aan zijn eerste liefdes: zijn moeder (Jacqueline Blom), Gilbertine (Fania Sorel), en dier moeder Odette (Marlies Heuer). Na de pauze zien we hoe twintig jaar eerder Odette haar man Swann (Herman Gillis) ontmoette, een liefde die dient als pars pro toto voor alle mislukte liefdes in Marcels leven.

Bij Proust verwacht je weelderig krullende overdaad, een voorstelling waarin de toeschouwer tot lang na middernacht wordt ondergedompeld in een decadente poel van indrukken. Maar in de lijn van zijn eerdere boekbewerkingen geeft Cassiers alle ruimte aan de tekst, en laat veel over aan de verbeelding van de toeschouwer. Cassiers bedient zich van veelsporig multimedia-theater, maar toch blijft de indruk hangen van een kale, overzichtelijke voorstelling.

Bij Proust gaat het niet zozeer om de handelingen en de intriges, maar om de uitweidingen. Dus komt Paul R. Kooij op als de oudere Marcel, steekt zijn hoofd door een gordijn van witte stroken, en begint daar achter tegen een videocamera een lange monoloog te houden. De toeschouwer kijkt naar zijn rug, en naar een projectie van zijn hoofd op het gordijn. Zijn betoog wordt onderbroken door gespeelde herinneringen. De acteurs spelen grotendeels achter het gordijn, voor de camera's. Zodoende kijken we voor de pauze voornamelijk naar film, extreme close ups van gezichten en interieurdetails; een fauteuil, een kroonluchter. In het tweede deel is het videoscherm meer achtergrond, met beelden van bloemen waarover het zonlicht glijdt. Strijkkwartet Quatuor Danel kleurt de scènes met flarden van zeven componisten.

Volgens Proust krijgt het vluchtige leven pas kleur, lading en betekenis in de blijvende herinnering. Op het moment zelf kunnen we slechts toeschouwen. Die herinneringen lopen via associaties, opgewekt door bepaalde geuren, geluiden, details. Dat is ook het idee achter de videoprojecties: we zien de associatieve, fragmentarische, vertekende beelden van het werkelijke spel; het vastleggen van het vluchtige toneelspel.

Het thema van de relatie tussen gebeurtenis en herinnering krijgt twee mooie uitwerkingen, de hoogtepunten van de voorstelling. In de eerste helft zien we de kalverliefde van Marcel en Gilbertine, die opbloeit tijdens wandelingen op de Champs Elysées. Eelco Smits als de jongere Marcel en Fania Sorel als Gilbertine spelen de scène zo kaal dat je niet ziet dat ze elkaar aardig vinden. In de tweede helft denkt Gilbertine meer dan twintig jaar later aan die wandelingen terug. Pas dan krijgen ze schoonheid en tragiek. De tweede uitwerking volgt de omgekeerde weg. In de eerste helft vertelt een oudere Swann over een bepaalde frase in een sonate die voor hem verbonden is aan de bloeitijd van zijn lang verwelkte liefde. In de tweede helft zien we hoe de verbintenis van liefde en frase tot stand kwam.

Proust 1 roept bewondering op door de elegante en radicale vorm, en door de uitputtend doordachte wijze waarop alles met elkaar samenhangt. Dit is buitengewoon intelligent theater. Op één manier zondigt Cassiers tegen Proust. De schrijver bezingt het halfbewuste, sensitieve waarnemen en herinneren. Cassiers voorstelling is vooral een verstandelijk genoegen; de vorm en de filosofie ontroeren, niet het lot van de personages. Het is nogal abstract, het gaat onvoldoende over mensen van vlees en bloed. Daarvoor verdwalen de acteurs wellicht teveel op de kale speelvlakte, teveel in een strak technologisch keurslijf geperst.

Voorstelling: Proust 1: De kant van Swann, door het Ro Theater. Regie: Guy Cassiers. Bewerking: Eric de Kuyper. Vertaling: Céline Linssen. Decor: Marc Warning. Gezien 5/3 Rotterdamse Schouwburg. Aldaar t/m 15/3. Inl. 010-4046888 of www.rotheater.nl.

    • Wilfred Takken