Geen schrijver zit in de Amazone

Carnaval is een goed moment om een blik te werpen op de literatuur over Brazilië en haar noorderburen, meent Pieter Steinz in deel 9 van een serie over lezen op locatie.

Op een Surinaams literatuurcongres, dat een paar jaar geleden in Paramaribo werd gehouden, werd verhit gedebatteerd over de vraag op welke literaire traditie de Surinaamse schrijvers zich moesten richten: de Caraïbische of de Braziliaanse. De kwestie was academisch, aangezien de beste Surinaamse schrijvers (zoals Astrid Roemer en Ellen Ombre) een hele andere kant uitkeken, namelijk naar de literatuur van de voormalige kolonisator, Nederland. Maar geografisch bekeken zou voor Suriname (en de twee andere Guyana's) Brazilië de beste keuze zijn; het grote binnenland, met zijn tropisch regenwoud en hooggelegen savanne, is meer verwant met het Amazonegebied en de droge Sertão dan met de toeristenparadijzen in de Caraïben. En nog afgezien daarvan: de Braziliaanse literatuur is bepaald niet de minste om je aan te spiegelen.

De moderne Braziliaanse literatuur begon met de zeer stadse J.M. Machado de Assis (die in 1881 doorbrak met de vernieuwende antiroman De postume herinneringen van Brás Cubas). Maar het waren juist de in het landschap gewortelde boeken die het beeld zouden gaan bepalen – te beginnen met De binnenlanden (1902) van Euclides da Cunha. Diens epos over een waargebeurde opstand later nog eens in pure fictie overgedaan door de Peruaan Mario Vargas Llosa – zette de Sertão in het noordoosten literair op de kaart; vele schrijvers na hem, van Rosa tot Ribeiro zouden hun boeken in die barre streek situeren.

Opvallend weinig grote Braziliaanse romans spelen op of bij de Amazone; en ook buitenlandse schrijvers hebben de op een na langste rivier ter wereld links laten liggen. Op de een of andere manier is de Midden-Amerikaanse jungle een veel populairdere setting geworden voor avonturenromans (Jurassic Park) of diepgravender fictie (The Mosquito Coast). We moeten het doen met het slot van A Handful of Dust van Evelyn Waugh. Maar wat voor een slot! Als de tragische hoofdpersoon, op expeditie in het regenwoud, op het nippertje aan de dood is ontsnapt, wacht hem alsnog het noodlot: de rest van zijn leven wordt hij gedwongen om het werk van Dickens voor te lezen aan zijn redder, een kluizenaar aan de Amazone.

Volgende week China. Suggesties en commentaar: steinz@nrc.nl