Conservatieve populist

Václav Klaus heeft na drie moeizame rondes zijn doel bereikt. De komende vijf jaar bekleedt hij het hoogste en meest gerespecteerde ambt in Tsjechië. Het is de gedroomde afronding van een opmerkelijk loopbaan.

Klaus (1941) is de architect van de vrije markt in Tsjechië. In 1989 werd hij woordvoerder van het Burgerforum op het gebied van de economie. De communisten waren weg, maar de socialistische economische structuren moesten nog worden afgebroken. Klaus vond dat er niets van over mocht blijven. Als minister van Financiën (1989) zette hij de eerste stappen. Als premier van eerst Tsjechoslowakije (1992) en later Tsjechië (1993) voerde hij zijn inzichten verder door. De Tsjechische munt, de kroon, werd convertibel, de prijzen werden grotendeels geliberaliseerd en het staatseigendom geprivatiseerd. Tussen neus en lippen door begeleidde hij ook nog even de pijnloze scheiding tussen Slowakije en Tsjechië (1993). Onder Klaus was Tsjechië jarenlang het paradepaard onder de nieuwe economieën van Midden-Europa.

Politiek bouwde Klaus zijn machtsbasis binnen de Democratische Burgerpartij (ODS), de rechtse afsplitsing van het Burgerforum. Tot ver in de jaren negentig kon niemand om de ODS heen. Maar in 1997 liep het dramatisch mis voor Klaus. De privatisering stagneerde, de waarde van de Tsjechische kroon kelderde en de ODS raakte zelf financieel in opspraak. Vernederd moest Klaus aftreden. President Václav Havel benoemde een zakenkabinet tot de verkiezingen van 1998. In een opmerkelijk felle rede veroordeelde hij in het openbaar het ongebreidelde liberalisme van Klaus.

Na de verkiezingen van 1998 leek de rol van de eerzuchtige Klaus uitgespeeld. De sociaal-democraten werden de grootste partij. Maar Klaus gaf niet op. Hij wist het met de sociaal-democraten op een akkoordje te gooien en werd voorzitter van het parlement in ruil voor de gedoogsteun aan de socialistische minderheidsregering. Zo bleef hij vier jaar lang in de politieke kijker. Vorige zomer had hij weer het hoogste woord tijdens de parlementsverkiezingen. Maar het hielp niet en de ODS werd opnieuw de tweede partij. In november gaf Klaus de leiding van de partij formeel op.

De nieuwe president is een machtspoliticus bij uitstek. Modern populisme schuwt hij niet. Als het om anti-Duitse of anti-Europese gevoelens gaat is hij beslist geen bruggenbouwer. Het liefst zou hij Tsjechië buiten het Europese spel houden, maar hij is pragmatisch genoeg om te zien dat een geïsoleerd Tsjechië economisch geen stand kan houden.

De conservatieve Klaus poetst al maanden lang aan een nieuw imago van politieke vader die boven de partijen staat. ,,Met de ODS hou ik me eigenlijk helemaal niet meer bezig'', zegt hij tegen iedereen die het wil horen. Maar het is de vraag of de raspoliticus Klaus zijn nieuwe rol van wijze, afstandelijke president lang vol zal kunnen houden. De sociaal-democratische regering van Vladimír Špidla vecht voor haar leven. Vervroegde verkiezingen hangen in de lucht. Het zal voor president Klaus verleidelijk zijn om zijn politieke vijanden pootje te lichten. Zijn eigen ODS zal dan vrijwel zeker de verkiezingen winnen.