`Zes maanden honeymoon en dan breekt de hel los'

De Amerikaanse regering belooft Irak democratie te brengen. Volgens de Koeweitse antropoloog Khaldoun Al-Naqib kan dit niet lukken.

Als antropoloog is hij gespecialiseerd in de tribale structuur van Irak en weet hij als geen ander hoe Saddam Hussein 100.000 Koerden vermoordde in het noorden, en door drooglegging de 5.000 jaar oude cultuur van de Moerasarabieren in het zuiden verwoestte. Niettemin verwacht professor Khaldoun Al-Naqib van de Universiteit van Koeweit geen heil van een Amerikaanse aanval op Irak. En in de visie van Bush voor een democratisch Irak ziet hij nog minder: ,,Democratische instituties kunnen alleen via vreedzame evolutie ontstaan. Een gewelddadige interventie door een buitenlandse mogendheid brengt ons terug bij af.''

Naqib was een van de experts die werd geraadpleegd over een post-Saddam tijdperk door prestigieuze denktanks als het Brookings Institute. Hij lacht cynisch. ,,Ik moest uitleggen wat voor gevolgen de tribale structuur van de Iraakse samenleving heeft voor een Amerikaanse bezetting. Ik kreeg daarvoor tien minuten. De arrogantie van de Amerikanen: `Wie moeten we volgens u straks naar de bijeenkomsten van de OPEC sturen?' Dat soort vragen''.

De vergelijkende politicologie heeft vier voorwaarden opgesteld waaraan moet worden voldaan als je een democratie wilt stichten, stelt Naqib. Je moet consensus hebben bij de elite over de democratische spelregels. De massa moet daarin meegaan. Er moet een gedeeld idee zijn over rechtvaardigheid en rechtszekerheid en hoe je die praktisch toepast, oftewel de rechtsorde. En er moet een nationale identiteit zijn.

Irak voldoet aan geen enkele van deze vier. Irakezen hebben zich massaal moeten terugtrekken op de vluchtheuvel van hun tribale identiteit, stelt Naqib, omdat Saddam Hussein het gehele maatschappelijke middenveld heeft verwoest. Alleen via zijn stam kan het individu zich nog enigszins beschermen tegen Saddams onderdrukkingsapparaat. Door de sancties is Irak bovendien veranderd in een soort vluchtelingenkamp dat is aangewezen op voedseluitdelingen. Ook hier is het `samen sta je sterker'.

,,Je ziet het in Bagdad'', zegt Naqib. Mensen organiseren zich weer op basis van de streek waar ze vandaan komen. Elke straat staat voor een bepaalde regio of stam, en die straat heeft weer een leider. Als je nu aan iemand vraagt wie hij of zij is, dan antwoordt deze volgens Naqib niet `Irakees', `moslim' dan wel `christen' maar: ik hoor bij die en die stam. Seculiere Irakezen die hun stamidentiteit achter zich hadden gelaten, zijn gevlucht naar het westen of vermoord.

Deze tribale identiteit gaat het post-Saddam tijdperk bepalen, zegt Naqib. ,,Maar alle blauwdrukken voor een democratisch Irak miskennen deze onderbouw.'' Ze gaan uit van een Westers sjabloon, van een federale natiestaat die via een parlement en met een vrije pers en onafhankelijke rechterlijke macht de nationale wil vorm geeft. Maar zo'n nationale wil bestaat helemaal niet in Irak. Iedere stam is erop gericht de eigen macht en privileges te maximaliseren, precies zoals dat gaat in andere tribale samenlevingen in het Midden-Oosten. Ook de meeste Koeweiti's stemmen bij de parlementsverkiezingen bloksgewijs: hun stamleider vertelt ze wiens naam ze moeten roodmaken. De kandidaten noemen zich wel `liberaal' of `fundamentalist' maar dat zijn labels.

In Irak is dit na decennia Saddam nog veel sterker en het zullen dus de stamleiders zijn die zich straks laten gelden. ,,Vergeet die hele buitenlandse oppositie'', zegt Naqib met een beleefd wegwerpgebaar. ,,Pratende hoofden zonder machtsbasis.'' De stammen en die zullen buitenlandse overheersing nimmer aanvaarden.

Naqib verwijst naar de geschiedenis. Het eerste gebruik van massavernietigingswapens buiten Europa was in Irak. Na de Eerste Wereldoorlog liet de Britse minister van Oorlog Churchill opstandige Iraakse stammen met gifgas bestoken. (,,Ik ben sterk voorstander van gebruik van gifgas tegen onbeschaafde stammen'', aldus Churchill.) Naqib: ,,En zelfs zo kreeg hij ze niet onder de duim.''

De enige oplossing is volgens Naqib om het bestuur te decentraliseren en via tribale structuren te werken. Dat wil zeggen dat de stamhoofden een soort autonomie krijgen en `hun' gebied grotendeels naar eigen inzicht besturen. Maar hoe ga je dan om met de vaak eeuwenoude lokale rivaliteiten, wie garandeert dat het stamhoofd naast zijn eigen belang ook het nationale in de gaten houdt, en dat hij geen oude rekeningen gaat vereffenen? Voor de stabiliteit van Irak op de korte termijn is een sterk centraal gezag onontbeerlijk. Alleen Amerika kan dat leveren. Maar voor stabiliteit op de lange termijn is juist directe decentralisatie en een vertrek van de buitenlandse mogendheid noodzakelijk. ,,Voor mijn benadering zou je honderden antropologen, bemiddelaars en andere experts nodig hebben'', erkent Naqib. ,,Het zou een uiterst kostbaar proces worden van jaren. Amerika is daarvoor veel te ongeduldig en veel te gierig.''

Naqib onderschrijft dan ook het meest gehoorde scenario voor het post-Saddam tijdperk: ,,Een honeymoon met de Amerikaanse bevrijders van zes maanden, en dan breekt de hel los.''