`Perversiteit heeft grote voordelen'

Toby Litt (1968) is een van de rijzende sterren in de Britse letteren. Hij zet zich af tegen het retro-sentiment dat van de geschiedenis één lange pophistorie maakt.

Toby Litt is dol op lijstjes. ,,Ik ben zo'n treurige jongen die overal lijstjes van maakt. Ik maakte me vroeger altijd grote zorgen dat het me maar niet lukte om de juiste volgorde van een lijstje vast te stellen, zoals in een wetenschappelijke formule.' Litt staat nu zelf op de lijst van de twintig beste Britse romanschrijvers onder de veertig van het literaire tijdschrift Granta, die onlangs bekend werd gemaakt. Hij is een van de meest productieve jonge schrijvers van Engeland. Hij debuteerde in 1996 met de verhalenbundel Adventures in Capitalism. In juni komt zijn zesde boek, Finding Myself; Litt gaat met zijn titels keurig de letters van het alfabet af. Twee van zijn boeken werden vertaald in het Nederlands. Corpsing verscheen in 2001 als Overspel. Zijn meest recente roman deadkidsongs – naar Mahlers liederencyclus Kindertotenlieder – is zojuist verschenen als Dodenzang.

Corpsing gaat over een vertaler van ondertitels die de moord onderzoekt op zijn ex-vriendin en speelt zich af op de meest trendy plekken in Londen. Voor deadkidsongs greep Litt terug op zijn jeugd. Het boek is gesitueerd in het dorp Amplewick, gemodelleerd naar het plaatsje Ampthill (ten noorden van Londen), waar hij opgroeide. In Amplewick bereiden vier 11-jarige jongens, die zich `Bende' noemen, zich eind jaren zeventig fanatiek voor op de komende oorlog tegen de Russen. Wanneer een van de jongens sterft aan een hersenvliesontsteking, lopen hun oorlogsspelletjes gruwelijk uit de hand. `Bende' besluit wraak te nemen op de grootouders van hun overleden vriend, die ze verantwoordelijk houden voor zijn dood. Binnen de groep ontstaat een bittere machtsstrijd, waarbij alle politieke trucs en strategieën uit de kast worden gehaald die ook volwassenen gebruiken. ,,Je kunt wel zeggen dat het een door macht geobsedeerd boek is', zegt Litt, die vorige week in Amsterdam was voor de promotie van Dodenzang.

De jongens zijn hevig geboeid door geweld: er komen nogal wat vogels, konijnen en honden op een onaangename manier aan hun einde in deadkidsongs. De bende is georganiseerd als een militaire eenheid. Het boek verscheen in Engeland kort voor 11 september 2001, toen de fascinatie voor militair geweld niet direct een urgent thema leek.

Litt: ,,We hebben het militaire wereldbeeld lang kunnen negeren, omdat de wereld behoorlijk veilig leek. Ik wilde schrijven over de intense zorgen en angsten van de Koude Oorlog, hoe dat voelde voor mijn generatie in de late jaren zeventig, begin jaren tachtig. Dat was de laatste periode tot nu toe dat de wereld zo broos leek, zo op de rand van de afgrond leek te staan. Ik wilde mensen herinneren aan het militaire beeld van de wereld, maar die les is nu bepaald niet meer nodig. De dominantie van het militaire taalgebruik in het publieke en politieke debat is teruggekeerd. Dat vind ik onthutsend. Aan de andere kant is het thema macht in mijn boek vermoedelijk te complex uitgewerkt. De psychologie van George Bush die ten strijde trekt, is zo onvoorstelbaar saai. De elfjarige jongens in mijn boek zijn veel complexere karakters.'

Hij schreef deadkidsongs ook uit ergernis over het dominante, oppervlakkige beeld van de jaren zeventig. ,,Toen ik aan het schrijven was, leek het wel alsof geschiedenis louter kitsch was. Dat geldt vooral voor de jaren zeventig. Het ging alleen nog maar over popcultuur. De jaren zeventig werden gezien als het tijdperk van de foute mode. Als je dertig wordt, heb je voor het eerst een decennium meegemaakt met gebeurtenissen die je je kunt herinneren en die je kunt vergelijken met wat er later van is gemaakt. Dan komt onvermijdelijk een moment waarop je denkt: wacht even, zo was het helemaal niet. De geschiedenis wordt versnipperd tot de gemakzuchtige beelden die je in een I love the seventies-televisieprogramma kunt stoppen. Ik herinner me iets heel anders, iets veel grimmigers. Er heerste een sterk, verbitterd gevoel dat we de hele wereld kapot hadden gemaakt en nog verder kapot aan het maken waren.'

Het geweld van de kinderen in deadkidsongs is nauw verweven met het geweld van de wereld van volwassenen. De vader van een van de jongens is een bruut die zijn zoon en vrouw mishandelt. Juist deze man wordt door de bende vereerd als `Beste Vader', terwijl de meest meelevende en humane vader door zijn zoon wordt veracht. Litt: ,,Veel van mijn personages zijn pervers, want de mensheid is nu eenmaal geperverteerd. Mensen ontwijken de dingen die ze pijn doen niet, maar zoeken ze juist op. Wetten en regels moeten vermoedelijk worden gemaakt vanuit een gesimplicifeerd, niet-pervers beeld van hoe mensen in elkaar zitten. Maar dat is geen verklaring voor hun gedrag. Zelf ben ik ook een buitengewoon geperverteerd persoon. Dat heeft ook voordelen. Daardoor kies je niet altijd voor de gemakkelijke, voor de hand liggende oplossing.'

Lichaam

De jongens worden ook geobsedeerd door de dood. Er is een morbide scènce in een mortuarium, waarin de bende dode lichamen aan een nauwkeurig onderzoek onderwerpt. ,,Het is een Victoriaanse illusie dat er geen algemene obsessie bestaat voor dode lichamen. Een van de bestaansredenen van misdaadliteratuur is volgens mij dat je daarin over het lichaam kunt schrijven als object. Dat is ongebruikelijk in fictie. Ik weet niet helemaal zeker of dit onderwerp me echt obsedeert, maar ik spaar wel ansichtkaarten van schedels.'

In Engeland is kort geleden de moord herdacht die tien jaar geleden werd gepleegd op de peuter James Bulger door twee tienjarige jongens. Die gebeurtenis heeft volgens Litt een breuk veroorzaakt in hoe de Engelsen tegen de kindertijd aankijken. ,,We zijn een natie die in een diepe crisis verkeert over wat het betekent om kind te zijn. Je ziet nu beelden op televisie van een moeder die met haar kind staat te schreeuwen naar een politiebusje, waar een verdachte van kindermoord in zit. Wat die moeder doet, is zelf ook duidelijk een vorm van misbruik. Maar zoiets is kennelijk wel acceptabel. Ik kan vanuit mijn wereldbeeld verklaren wat er met James Bulger is gebeurd, omdat ik niet een of ander abstract idee verdedig over kinderen of onschuld. Veel schade wordt aangericht in naam van het beschermen van onschuld. Ik begeef me nu op het terrein van Graham Greene. In zijn boeken moet je altijd oppassen voor het personage dat het meest onschuldig lijkt.'

Litt is door zijn plaats op de Granta-lijst van beste jonge Britse schrijvers plotseling onderdeel van een `nep-generatie', constateert hij ironisch. Een van de overeenkomsten van die generatie is volgens Granta-redacteur Ian Jack dat er veel over seks wordt geschreven. ,,Dat klopt wel, denk ik', zegt Litt, die onlangs de verhalenbundel Exhibitionism publiceerde die voor een groot deel over seks gaat. ,,Je kunt nu over seks schrijven zonder dat daar meteen ontzettend veel gedoe over wordt gemaakt. Maar ik vind het zo langzamerhand wel jammer dat zoveel andere onderwerpen buiten beschouwing blijven. Er zijn nog zoveel meer, niet-sexy onderwerpen.'

Passie

Enkele jaren geleden was Litt betrokken bij een groep jonge schrijvers die zich de New Puritans noemden en die strenge regels voor het schrijven van fictie in ere wilden herstellen: verhalen moesten chronologisch worden verteld, in simpele taal en zich afspelen in het heden. Inmiddels beschouwt hij die regels vooral als een formule voor `veilig schrijven'. Hij heeft zijn eigen manifest aangekondigd met als eerste zin: `I will be passionately uncool.' ,,Passie hebben, laten zien dat je ergens echt om geeft, is een van de dingen die buitengewoon uncool zijn. Het heeft me nogal wat tijd gekost om toe te geven dat er heel veel dingen zijn waar ik hartstochtelijk om geef. Er zijn honderden boeken die cool zijn, maar er zijn er niet zoveel die gepassioneerd zijn. Dat is een van de moeilijkste manieren van schrijven, want het kan heel gemakkelijk genant worden. Maar ik wil dat juist opzoeken. Ik schrijf het beste als ik me ongemakkelijk voel.'

Voorlopig heeft Litt even genoeg van het onderwerp jongens. Zijn volgende roman, Finding Myself, heeft een vrouw als hoofdpersoon, een romanschrijfster die een groep vrienden samenbrengt in een buitenhuis vol camera's om een boek over hen te schrijven. Litt: ,,Veel boeken worden momenteel ingedeeld naar geslacht: chick fiction, lad literature. Ik ben meer geïnteresseerd in het overschrijden van die grenzen. Dat is een van de redenen waarom ik niet meer wil schrijven volgens de regels van de New Puritans. Uit die regels spreekt een zekere angst voor de taal, als iets weelderigs en veelkleurigs dat weggekapt moet worden zoals in de jungle. Ik houd juist van de jungle.'

Toby Litt: Dodenzang. Vertaald uit het Engels door Hugo Kuipers. Anthos, 365 blz. €22,90

    • Peter de Bruijn