Het multiculturele drama

Na de grondige bewerking van De slachting van Parijs van Christopher Marlowe vroeg Toneelgroep Amsterdam schrijver Hafid Bouazza wederom om een vertaling, van Shakespeare's Othello, het drama over de Moorse generaal die opgestookt door de schurk Iago zijn vrouw Desdemona van overspel verdenkt en haar wurgt in het huwelijksbed.

Op het eerste gezicht lijkt Bouazza Shakespeare's zinnen nauwgezet te volgen. Opzienbarend voor een barokke woordkunstenaar als Bouazza is zijn heldere, directe vertaling van de dialogen. De oorspronkelijke jambische pentameters heeft hij opgegeven. In de monologen veroorlooft hij zich meer poëzie, met mooie, in onbruik geraakte woorden: `Maghrebijn', `Ottomijten', `katijf', `gedeboucheerd', de krachtterm `Godswonden', en fraaie vergelijkingen: `Ik putte uit haar reine boezem zuchten/ En uit haar azuren ogen tranen zoals uit menige vijand/ Een druipende ziel waarmee ik mijn zwaard kroonde.'

Bovenstaande zin is een toevoeging van Bouazza's hand, waaruit al blijkt dat hij te zeer een zelfbewuste schrijver is om dienstbaar achter Shakespeare te blijven staan. Dus heeft hij 157 voetnoten en vier appendices toegevoegd waarin hij zijn vermakelijk eigenzinnige visie op het stuk kwijt kan, en soms lekker kan afdwalen. Zo beklaagt hij zich in noot 17 over de hoorspeleffecten in opera's van Verdi en Wagner, en bestaat noot 100 uit drie plaatjes uit de strip Lucky Luke. Voor Bouazza is Othello vooral een macho-soldaat die liever op een legerbrits droomt van het klieven van schedels dan dat hij in het huwelijksbed zijn vrouw behaagt Volgens hem is Othello's huwelijk ook zonder Iago's intriges gedoemd te mislukken. Othello's angst voor seks eet de ziel eruit.

Bouazza's voornaamste visie is dat Othello's gedrag kan worden verklaard uit zijn Arabische afkomst. Volgens Bouazza lijkt Othello perfect geassimileerd, maar is dit slechts een dun laagje beschaving waaronder een agressieve Arabische aard zit, bezeten van eer en vergelding. Als Othello tegen zijn vrouw zegt: `Uw hand zal alle vrijheid ontzegd moeten worden,' tekent Bouazza aan: `Othello's Arabische natuur komt naar boven.' Als Othello Desdemona's zoekgeraakte zakdoek vergelijkt met haar vergooide eer, schudt Bouazza zijn hoofd: `kromme logica', `typerend voor een Arabier'. Blijkbaar heeft de Nederlandse Marokkaan Bouazza geen hoge pet op van zijn voormalige streekgenoten. Zijn visie is daarbij nogal nauw. Othello is een universeel meesterwerk over afgunst en misleiding. Door er een multicultureel drama met de boodschap `eens een Arabier, altijd een Arabier' van te maken, doet hij het stuk te kort.

Om de juistheid van zijn visie te onderstrepen heeft Bouazza allerlei wijzigingen in de tekst aangebracht. Zo heeft hij het racisme van Iago flink aangezet. Het woord `Moor' heeft hij bijvoorbeeld steeds anders vertaald, als: `kameel', `zandneger', `zotte nikker', `Naffer', `glimmende kachelpijp', `verschroeide Tartaar'. En Desdemona roemt ineens Othello's `barbaarse bloeddorst en onchristelijke en onbezonnen onverschrokkenheid.'

Aan Othello's monologen heeft Bouazza flinke lappen tekst toegevoegd die hij ontleende aan middeleeuwse Arabische dichters. Hoe groot Bouazza's afkeer van de Arabische aard ook mag zijn, de Arabische poëzie heeft hij lief, en die liefde wil hij doorgeven aan zijn Othello. Dus vertelt Othello bloemrijk van zijn leven van vóór het stuk begint. We leren dat de meisjes in het dorp hem ook altijd uitlachten om zijn huidskleur, wat erop wijst dat hij een Arabische negerslaaf was, een geboren vreemdeling, net als twee van de door Bouazza gebruikte dichters. Niet alleen zijn dit verhelderende toevoegingen, het zijn buitengewoon schone passages, die door hun zwier en fantastische inhoud aan de Verhalen van duizend-en-één nacht doen denken. Vooral door de lyrische toevoegingen is deze Othello meer een bewerking, een zelfstandig kunstwerk, dan een vertaling. De indrukwekkende schoonheid ervan verzoent mij met de boude interpretaties die eraan ten grondslag liggen.

William Shakespeare: Othello. Vertaald en bewerkt door Hafid Bouazza. Prometheus, 246 blz. €16,95