Afrika op de grens tussen gerechtigheid en wraak

Kenia en Zambia rekenen af met een duister verleden. Maar de vage lijn tussen gerechtigheid en wraak wordt makkelijk overschreden.

,,Eindelijk gerechtigheid'', roepen nieuwe parlementsleden en ministers in Kenia. Maar een ex-minister kaatste de bal terug. ,,Dit is een heksenjacht, dit is wraak, dit leidt tot destabilisatie. We waren een legaal regime, ook al deden de autoriteiten misschien soms minder nette dingen.''

De fluwelen revolutie in Kenia, zoals de machtsovername door de oppositie eind vorig jaar is gaan heten, leidt dagelijks tot nieuw spektakel. Met hun kranten slaan de Kenianen iedere ochtend weer een nieuw hoofdstuk open uit hun troebele verleden. Met onthullingen over speciaal gebouwde martelkamers, over gigantische diefstal van overheidsgelden en ander machtsmisbruik onder het 24 jaar durende regime van Daniel arap Moi.

Ruim tien jaar na de invoering van het meerpartijenstelsel begint in de stabielere landen van Afrika het pluralisme vorm te krijgen. Daarmee rijst de vraag hoe om te gaan met het duistere verleden. Moet het goede voorbeeld worden geven door de alleenheersers te straffen? Of moet een pragmatischer oplossing worden gevonden, omdat de prille democratie in gevaar komt als straks geen enkel staatshoofd meer wil opstappen omdat hij het risico loopt voor zijn zondes te worden berecht.

De politieke liberalisatie in het begin van de jaren negentig was het gevolg van binnen- en buitenlandse druk. De vrije verkiezingen leidden soms tot nieuwe regimes maar nergens in Afrika vond een omwenteling plaats waarbij de oude orde geheel werd weggevaagd. Integendeel: veel van de nieuwe machthebbers in Kenia en Zambia zijn hervormde politici uit het oude bestel. Actie tegen corruptie in het verleden raakt daarom ook de huidige politieke klasse.

Dat is in Zambia gebeurd, waar vorige week ex-president Frederick Chiluba werd aangeklaagd. Chiluba had in 1991 met een brede coalitie van opposanten de goedaardige dictator Kenneth Kaunda verslagen. Maar het verbond bleek te bont om stand te houden. Na één jaar waren alle jonge activisten uit het regime verdwenen. President Chiluba viel terug op de oude tradities van patronage en corruptie om aan de macht te blijven. Met tegenzin stapte Chiluba na twee ambtstermijnen op en wees Levy Mwanawasa als zijn opvolger aan die ruim een jaar geleden bij frauduleuze verkiezingen de nieuwe president werd.

Mede om van zijn image als loopjongen van Chiluba af te komen, begon Mwanawasa een anticorruptiecampagne. Zoals in de meeste Afrikaanse staten bleek de spin in het web van corruptie de president. Al snel werd Chiluba het doelwit van de acties. Vorige week werd de ex-president gearresteerd.

,,Als afschrikking voor corrupte leiders is het een goed besluit'', was het commentaar van Fred Mutesa, professor aan de universiteit van de Zambiaanse hoofdstad Lusaka. ,,Maar het schept een precedent met gevolgen voor de lange termijn, waarvan ook Mwanawasa en zijn vrienden in de regeringspartij de gevolgen zullen ondervinden als ze zelf straks niet meer aan de macht zijn.''

Mwanawasa groef een kuil voor Chiluba waar hij nu zelf dreigt in te vallen. De grootste vis die Mwanawasa wist te vangen voor zijn anticorruptiecampagne was Xavier Chungu, voormalige hoofd van de veiligheidsdienst. Chungu onthulde hoe hij namens Chiluba een geheime bankrekening in Londen gebruikte om geld voor zijn baas te stelen. Maar tot verbijstering van Mwanawasa stopte Chungu zijn verhaal daar niet. Hij vertelde ook in detail hoe hij in opdracht van Chiluba Mwanawasa had gespekt en illegaal overheidsfinanciën had aangewend voor diens verkiezingscampagnes. De Zambiaanse krant The Post concludeerde daarop in een hoofdartikel dat Mwanawasa nieuwe verkiezingen moet uitschrijven.

In Kenia probeerde Moi zich na 24 jaar aan de macht van een probleemloze pensionering verzekeren. Zijn partij diende een wetvoorstel in dat hem amnestie zou geven voor alle mogelijke misdaden begaan als president. Moi's regeerperiode kenmerkte zich door corruptie en onderdrukking met als dieptepunt enkele niet opgehelderde moorden, zoals die op minister van Buitenlandse Zaken Robert Ouko dertien jaar geleden. Het parlement weigerde Moi amnestie, die vervolgens onderhandse afspraken moest zien te maken met zijn mogelijke opvolgers, in ruil voor zijn belofte om op te stappen.

Ondanks een stortvloed van beschuldigingen de afgelopen weken over machtsmisbruik onder Moi, is de naam van de oud-president nog niet gevallen, wel die van zijn naaste medewerkers en zijn familie. Maar omdat de president net als in Zambia ook in Kenia de spin in het web was, lijkt dit moment niet meer ver weg. Dan komt Kenia's stabiliteit in het geding, want ondanks zuiveringen in het overheidsapparaat zijn Moi's medewerkers nog volop aanwezig.

Als de onzichtbare lijn tussen gerechtigheid en wraak wordt overschreden, zullen zij in verzet kunnen komen. De nieuwe president Mwai Kibaki benoemde nog slechts mondjesmaat nieuwe gezichten in het veiligheidsapparaat, waar zich de meest invloedrijke getrouwen van Moi bevinden. Hoewel een staatsgreep in deze nieuwe, verlichte tijden niet meer in zwang is, kunnen deze aanhangers van Moi wel veel hervormingen van Kibaki blokkeren en daarmee zijn populariteit ondermijnen. De strijd voor gerechtigheid brengt in Afrika gigantische risico's met zich mee.