`Een krabbel zetten kunnen de Roma wel'

In Oost-Slowakije, zo beweren organisaties voor de mensenrechten, worden Roma-vrouwen onder dwang gesteriliseerd. De `blanken' ontkennen. De ruzie is de zoveelste in een regio waar de verhoudingen ernstig verstoord zijn.

Veertig jaar lang heeft Štefan Pitko precies volgens de boekjes gewerkt. Duizenden kinderen heeft het gerespecteerde hoofd van de afdeling gynaecologie gehaald. In tijden van communisme én in tijden van democratie. Blanken en Roma. De gynaecoloog met het zilvergrijze haar was een pijler van de plaatselijke samenleving. Totdat twee onafhankelijke organisaties (Center for Reproductive Rights en Center for Civil and Human Rights) met een rapport kwamen over systematische en gedwongen sterilisatie van Roma-vrouwen in het oosten van Slowakije (www.reproductiverights.org). Onder andere in het ziekenhuis van Pitko in Spišská Nová Ves.

De gynaecoloog is razend. Nooit is hij in opspraak geweest. Voor hem op tafel ligt een getikt velletje met `interne gegevens'. Vorig jaar zijn hier 47 sterilisaties uitgevoerd, zegt hij kortaf, in negen gevallen op Roma-vrouwen. ,,Als dat stelselmatige en gedwongen sterilisatie bij Roma-vrouwen is?''

De gynaecoloog duldt geen tegenspraak. De Roma uit de nederzettingen rond Spišská Nová Ves zijn ,,primitieve mensen''. ,,Onder het communisme werkten ze nog, maar nu leeft iedereen van een uitkering. Hoe meer kinderen, hoe meer uitkering.''

In Spišská en omgeving wonen 90.000 mensen, onder wie 14.000 Roma. Negentig procent van de Roma heeft geen werk en woont in vervuilde nederzettingen zonder water en licht aan de rand van de dorpen. Pitko kent ze maar al te goed. ,,De Roma-vrouwen komen op het allerlaatste moment naar het ziekenhuis om te bevallen. Ze volgen de kraamzorg meestal niet en komen pas als het bijna te laat is. Vaak ontstaan er complicaties en dan moet er een keizersnede verricht worden.''

Met een gebaar alsof hij een scherp mes in zijn hand heeft, wijst de bijna gepensioneerde gynaecoloog op zijn buik: ,,Altijd horizontaal''. Soms wordt de vrouw aangeraden om zich meteen te laten steriliseren. Dan moet ze even een papiertje tekenen. De gynaecoloog: ,,Vaak kunnen ze nauwelijks lezen of schrijven. Maar een krabbeltje zetten kunnen ze wel en ze begrijpen heel goed dat ze daarna geen kinderen meer kunnen krijgen.''

Van misverstanden kan geen sprake zijn, zegt Pitko beslist. ,,Er wordt niet gesteriliseerd zonder vrijwillige toestemming en Roma krijgen hier dezelfde behandeling als niet-Roma.'' Peter Jankech, directeur van het ziekenhuis, is wat minder stellig. Hij beaamt dat er een psychologische kloof gaapt tussen de Roma-bevolking in de nederzettingen en de `witte' wereld van het ziekenhuis. [Vervolg ROMA: pagina 4]

ROMA

'Ze weten niet eens wat sterilisatie is'

[Vervolg van pagina 1] ,,Daar zouden we iets aan moeten doen maar we hebben geen geld.'' Het medisch personeel maakt nu al overuren voor een maandloon van een paar honderd euro.

Sinds 1 januari heeft de centrale overheid de geldkraan dichtgedraaid. Ziekenhuizen moeten voortaan hun geld zien te krijgen van de ziekenfondsen en de provincie. Het nieuwe systeem werkt nog niet en de schulden stapelen zich op. Het elektriciteitsbedrijf staat op het punt om de stekker eruit te trekken. Jankech ligt er wakker van. De artsen hebben hun eigen zorgen.

Ook op het stadhuis heeft de Roma-kwestie een lage prioriteit. ,,Er is geen integratieprobleem. Iedere Roma die wil kan naar school'', zegt burgemeester Anna Fedorová kordaat. Ze is vastbesloten om haar stad een flinke zet richting Europa te geven. De werkloosheid in Spišská Nová Ves is achttien procent, in de omgeving nog hoger. Glanzende brochures moeten buitenlandse investeerders trekken. Met geld van de EU wordt er een industriepark gebouwd. ,,Ooit waren we een belangrijk handelspunt tussen oost en west, dat willen we weer worden.''

Fedorová refereert aan de late middeleeuwen toen Duitse kolonisten de basis legden voor de huidige stad. Dat was ook de tijd dat de eerste zigeuners verschenen. Op uitnodiging. De koperslagers van het geheimzinnige nomadenvolk genoten grote faam.

Maar de laatste honderd jaar is er veel misgegaan in het oosten van Slowakije. Twee wereldoorlogen en vijftig jaar communisme gooiden de onderlinge verhoudingen door elkaar. De Roma raakten hun eigen cultuur kwijt en trokken zich letterlijk terug aan de rand van de samenleving. De wereld van de `blanken' werd volgezet met onafzienbare fabriekscomplexen. De arbeiders gingen in grijze betonnen flats wonen. Na de val van het communisme gingen de fabrieken failliet en stond iedereen met lege handen.

De journaliste Erika Karasová – begin dertig – woont haar hele leven in Spišská Nová Ves. Ze is met de Roma opgegroeid. Bij de plaatselijke krant, Spišsk Denník, probeert ze het sterilisatieverhaal objectief te belichten. Daarvoor is ze bij het ziekenhuis geweest en op zoek gegaan naar de Roma-vrouwen die in het rapport worden genoemd. In de nederzettingen trof ze alleen hysterische Roma vrouwen die meteen om geld begonnen te schreeuwen. ,,Ze weten niet eens wat sterilisatie is. Ze kunnen het woord niet uitspreken. Het is heel moeilijk om op die manier de waarheid aan het licht te brengen.''

Karasová maakt zich zorgen dat de Roma binnenkort een meerderheid zullen vormen. Ze ergert zich aan premier Dzurinda die de stad eens in de zoveel jaar bezoekt en dan een dansje met een Roma-vrouw maakt. De `blanke' (zo noemen ze zichzelf) bevolking van Oost-Slowakije voelt zich onbegrepen door de politiek, net als de inwoners van de achterstandsbuurten van de grote steden in Nederland. Ze ergert zich aan de kleine criminaliteit en aan het feit dat ze zelf na een leven hard werken, kleine pensioentjes opstrijkt terwijl de Roma van uitkeringen leven. In rap tempo vliegen de kwalificaties voorbij: Roma werken niet, ze slaan hun kinderen, spugen op straat, proberen overal geld uit te slaan. ,,Als ik op de bus een Roma-vrouw in een nachtpon zie weet ik dat het een jonge moeder is die de benen heeft genomen uit het ziekenhuis en haar kind in de steek heeft gelaten. Dat kan ik niet accepteren.'' Karasová ziet de kloof tussen de twee werelden groeien.

Peter Pollák moet het tij zien te keren. Hij is Roma-adviseur bij de plaatselijke overheid. De eerste in zijn soort in het land. Pollák is zelf Roma, een vlot geklede jongeman met een beeldschone assistente aan zijn zij. Een deel van de vooroordelen tegen zijn mede-Roma is terecht, meent hij. De vrouwen in de nederzettingen zíjn vaak primitief, ze zíjn eerder geneigd om fysiek op te treden tegen hun kinderen, de Roma zijn onderling niet solidair en buiten elkaar uit door middel van woekerrentes. En het is ook waar dat de Roma binnenkort een meerderheid gaan vormen. ,,Maar wij zijn ook Slowaken, net als de andere burgers, en niemand kan ons verbieden om kinderen te krijgen. Hoeveel ook.'' Pollák wacht met een oordeel over het sterilisatieschandaal tot de overheid haar onderzoek heeft afgerond. Als ambtenaar mag hij niet op lopende zaken vooruitlopen. Dat er in de ziekenhuizen van Oost-Slowakije gediscrimineerd wordt staat volgens hem wel vast. Soms worden de Roma-vrouwen apart gezet omdat ze te vies zouden zijn. ,,Maar waar heb je dan douches voor?'', vraagt hij verontwaardigd.

Het sterilisatierapport heeft de verhoudingen er niet beter opgemaakt. De `blanke' wereld is zwaar beledigd, de Roma-wereld onzeker. De Slowaakse regering heeft een diepgravend onderzoek gelast. Barbora Bukovská, één van de opstellers van het rapport, verwacht er weinig van. ,,De Slowaakse regering wil de zaak zo snel mogelijk achter zich laten.'' Begin april komt het Slowaakse lidmaatschap van de EU voor het Europese parlement. Op 16 april wordt het toetredingsverdrag getekend in Athene. Vooruitlopend op de conclusies van de onderzoekscommissie heeft het Slowaakse ministerie van Gezondheidszorg voorgesteld om een vrouw bij sterilisatie te verplichten tot 72 uur bedenktijd. Om misverstanden te voorkomen. In Bratislava dringt het besef door dat er misschien toch wel iets aan de hand is. In het oosten van Slowakije nog niet.