Solaris nog steeds een raadselachtige planeet

De etikettering van Solaris (Andrei Tarkovski, 1972) als `het Sovjet-antwoord op 2001, A Space Odyssey' (Stanley Kubrick, 1968) is juist voor zover beide films geen westernachtige sciencefiction boden, maar een reis naar de ruimte gebruikten als alibi voor metafysische thema's. Niemand kon ook begrijpen, laat staan een ander uitleggen, wat er in 2001 en Solaris – of de oorspronkelijke romans – nu precies aan de hand was.

Een Hollywoodremake van een Tarkosvski-film, dat stemt bij voorbaat achterdochtig. Regisseur Steven Soderbergh, die hits als Ocean's Eleven en Traffic afwisselt met curieuze low-budget-films als Schizopolis of Full Frontal, stelt ons echter gerust. Hij is erin geslaagd Lems roman bijna net zo esoterisch en onbegrijpelijk te verfilmen als Tarkovski. Soderbergh en hoofdrolspeler-producent George Clooney werden ervoor gestraft door het Amerikaanse publiek, dat thuisbleef.

Gedeeltelijk ten onrechte, want Soderberghs Solaris is een inhoudelijk moedige en in de nadrukkelijk naar het futurisme van films uit de jaren zestig en zeventig knipogende vormgeving charmante operatie. Deel van de attractie vormt het onorthodoxe camerawerk (van Soderbergh zelf onder het vaste pseudoniem `Peter Andrews') en de traditionele identificatie van de toeschouwer bemoeilijkende, fragmentarische montage. Je zou het bijna een hommage kunnen noemen aan de Nouvelle vague; actrice Natascha McElhone werd door Soderbergh verkozen, omdat ze hem aan Jeanne Moreau en Dominique Sanda deed denken.

Het sterkst werkt de Alphaville-achtige vervreemding in de eerste beelden, wanneer de psychotherapeut Chris Kelvin (Clooney) nog op aarde verkeert. Een oude vriend roept zijn hulp in, want de bemanning van het ruimtestation Prometheus is buiten zinnen. De door hen bestudeerde planeet Solaris beïnvloedt het zielenheil van de onderzoekers: tegenoverdracht, zou een psychoanalyticus zeggen. De planeet stuurt `bezoekers' naar Prometheus – de naam wijst al op hybris. Die bezoekers zijn projecties van de diepste verlangens van hun gastheer, en niet van echte mensen te onderscheiden. Zo beleeft Clooney zijn hele ongelukkige huwelijk met McElhone opnieuw, ook al heeft ze op aarde zelfmoord gepleegd en stuurt hij `haar' of haar dubbelgangster na het eerste bezoek in een capsule de ruimte in.

De plechtige toon, die we van Tarkovski gewend zijn, wekt in een Hollywoodfilm enige ergernis. Bij het kijken wedijveren tegenstrijdige gevoelens: moeten we nu blij zijn dat het in Hollywood mogelijk is een Solaris te maken of gapen, omdat de film een ziel mist? Op enkele geslaagde scènes na leidt deze sympathieke onderneming niet tot een goede film.

Zoals altijd blijft waardering een subjectieve kwestie. In dit geval zal ook de interpretatie van kijker tot kijker verschillen. Ik begrijp het slot als een soort wederopstanding van de doden, wanneer `alles wat we gedaan hebben, vergeven wordt', in de genadige woorden van McElhone. Ik laat me graag overtuigen van het tegendeel. Solaris trakteert immers iedereen op zijn eigen angsten en verlangens.

Solaris. Regie: Steven Soderbergh. Met: George Clooney, Natascha McElhone, Jeremy Davies, Viola Davis, Ulrich Tukur. In 11 bioscopen.