Gedrag van verkrachters is heel voorspelbaar

Kun je voorspellen of een verkrachter opnieuw de fout ingaat? Uit vandaag gepresenteerd onderzoek blijkt van wel. Psychopaten met een seksueel afwijkende voorkeur kunnen beter vast blijven zitten.

Dat verkrachters vaak opnieuw zedendelicten plegen, is al lang bekend. Noord-Amerikaans onderzoek heeft aangetoond dat dat vaak pas na lange tijd gebeurt, vaak na 15 tot 20 jaar. De recidivepercentages liggen na die periode op 39 procent voor verkrachters en 52 procent voor pedofiele daders. Maar wélke zedendelinquenten vallen in herhaling en welke niet? Is het mogelijk om dat per geval te voorspellen?

Onderzoekers van de Dr. Henri van der Hoeven Kliniek in Utrecht hebben zich de afgelopen anderhalf jaar over die vraag gebogen. Hun bevindingen verschijnen deze week in het tijdschrift De Psycholoog. Ze onderzochten 94 verkrachters en aanranders die tussen juli 1975 en februari 1996 in deze tbs-kliniek opgenomen waren na een veroordeling. Vijfenzeventig van hen waren veroordeeld voor (poging tot) verkrachting, negentien voor (poging tot) aanranding. De slachtoffers waren in alle gevallen volwassen vrouwen, geen kinderen. De daders waren toen ze hun delict pleegden gemiddeld 24,5 jaar oud en voor het merendeel blank, alleenstaand en zonder werk. Tweeëntachtig van hen waren ten minste eenmaal eerder veroordeeld.

Corine de Ruiter, bijzonder hoogleraar forensische psychologie aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden aan het Trimbos Instituut, leidde het onderzoek. Met anderen spitte zij de dossiers van de 94 tbs'ers door. ,,Wij hebben alle dossiers uitgesplitst naar risicofactoren'', legt De Ruiter uit, ,,Wat wij wilden weten is of psychopathische verkrachters met een afwijkende seksuele voorkeur vaker recidiveren.'' Van de 94 onderzochte tbs'ers waren dat er zeventien. De Ruiter omschrijft ze als kille personen, die manipulatief gedrag vertonen, emotieloos gebruikmaken van anderen zonder daaraan een schuldgevoel over te houden. ,,Verder denken ze niet na voor ze iets doen, en hebben ze een neiging om te zoeken naar nieuwe prikkels, bijvoorbeeld het gebruik van drank en drugs.'' De afwijkende voorkeur van deze tbs'ers uitte zich bijvoorbeeld in pedofilie of seksueel sadisme.

De onderzochte groep tbs'ers werden tussen 1977 en 2000 allemaal uit de Van der Hoeven Kliniek ontslagen. Een deel conform het advies van de kliniek, anderen omdat de rechter een negatief advies naast zich neerlegde en de tbs niet verlengde. ,,Voor rechters weegt zwaar of de opgelegde straf proportioneel is'', zegt De Ruiter. ,,Als iemand al acht jaar in een tbs-kliniek zit maar voor hetzelfde delict een gevangenisstraf van maar drie jaar zou hebben gekregen, kan het gebeuren dat de rechter zo iemand vrijlaat, terwijl de kliniek adviseert de tbs te verlengen.'' Directeur behandelingen Jan Gerrits van de Dr. Van der Hoeven Kliniek, zegt dat rechters soms niet naar deskundigen luisteren omdat iemand behandelen iets anders is dan een advies goed te onderbouwen en voor te dragen. ,,Dat is een hele klus, niet iedereen kan dat.'' Verder is het volgens hem moeilijk voor een rechter om de tbs-behandeling te blijven verlengen als iemand bijvoorbeeld twaalf jaar in de kliniek zit en zich al vier of vijf jaar geen incidenten hebben voorgedaan. Of als iemand in proefverlof een relatie, vrienden en werk heeft en zich goed gedraagt. Als ze na jaren zonder werk komen, of de relatie uitgaat gaat het vaak mis. Daar komt bij dat psychopaten bij uitstek weten hoe ze hun begeleiders en de rechter moeten misleiden. De Ruiter: ,,Schijnaanpassing maakt onderdeel uit van de stoornis.''

Het ministerie van Justitie ging er tot nu toe altijd van uit dat 20 procent van alle tbs'ers recidiveert. De onderzoekers van de Van der Hoeven Kliniek kwamen tot de ontdekking dat deze cijfers een onderschatting zijn van de werkelijke recidivepercentages. ,,Als je alleen kijkt naar zedendelinquenten, is het recidivepercentage al hoger. 55 procent werd opnieuw veroordeeld voor een gewelddadig delict, soms al gepleegd tijdens een verlof. Bij 35 procent ging het om zedendelicten.'' Voor de psychopaten met een seksueel deviante voorkeur lag het recidivepercentage nog veel hoger. ,,Meer dan 80 procent pleegt na ontslag opnieuw een zedendelict.'' Het recidivepercentage van Justitie, 20 procent, geeft een vertekend beeld, zeggen de onderzoekers, omdat daarin ook daders zijn meegeteld die een kleine kans hebben op recidive. Incestplegers bijvoorbeeld.

Een woordvoerster van Justitie zegt niet van het onderzoek te schrikken. De recidivecijfers zijn wat hoger, ,,dat klopt'', maar ze noemt het onderzoek achterhaald. ,,Die 16 psychopaten met seksueel afwijkend gedrag, zouden nu niet meer worden vrijgelaten'', zegt ze. Sinds enkele jaren zijn daar de longstay-afdelingen voor. En door een nieuwe methode van risicotaxatie kunnen recidivisten beter herkend worden. Justitiespecialist Van Haersma Buma van het CDA zegt wel onder de indruk te zijn van de cijfers. ,,We hebben eerder voor verplichte chemische castratie gepleit. Toen werd gezegd dat dat lustgevoelens onderdrukt, maar geen gewelddadig gedrag tegengaat. Dat wil niet zeggen dat we er niet nog steeds voor pleiten.'' Ook LPF fractiespecialist Eerdmans zegt het zorgelijk te vinden dat Justitie andere cijfers hanteert, ,,Daardoor zijn we jarenlang in slaap gesust''. Als tbs voor verkrachters niet werkt moeten ze volgens Eerdmans levenslang opgesloten worden, of verplicht medicatie slikken. Of ze moeten naar een heropvoedingskamp, waar ze ,,van zes tot zes hard werken, bijvoorbeeld deurmatten fabriceren, of bosgronden afgraven, of rails schoonmaken''.

Kan recidive worden voorkomen worden? De behandeling die verkrachters nu in de tbs-kliniek krijgen, werkt blijkbaar niet altijd. Volgens De Ruiter is het moeilijk, maar niet onmogelijk, om het gedrag van psychopaten met een seksueel deviante voorkeur te veranderen. Als een delinquent dat zelf maar wil. Directeur Gerrits zegt dat in zijn kliniek vorig jaar twaalf van de achttien verkrachters en aanranders bereid waren om libidoremmende middelen te slikken.

De Ruiter: ,,Tbs'ers tot hun dood opsluiten zonder ze nog te behandelen, zoals al gebeurt met de ernstigste gevallen, vind ik ethisch onverantwoord. Het is net als met AIDS. Het is te vroeg om te zeggen: daar is geen remedie tegen.''