Na het CDA wil ook de PvdA scholen vrij laten

Morgen beginnen de `echte' formatiebesprekingen tussen CDA en PvdA. In een reeks artikelen over hobbels op de weg naar een kabinet van CDA en PvdA: het onderwijs.

Minder regels in het onderwijs, dat willen ze allebei. Maar hoe dat doel moet worden bereikt, daar denken de beoogde coalitiepartners verschillend over. Gisteren werd bekend dat de PvdA licenties met kwaliteitseisen wil invoeren voor alle onderwijsinstellingen. Voor een periode van vijf tot tien jaar worden scholen door Den Haag met rust gelaten, daarna worden ze getoetst om te kijken of de licentie kan worden verlengd.

Het is de enige manier om de bureaucratie in het onderwijs aan te pakken, zegt PvdA-Kamerlid en onderwijswoordvoerder M. Hamer. ,,Iedereen wil deregulering, maar om een of andere reden lukt het niet. De scholen worden nog steeds bestookt door circulaires van het ministerie. Wij doen nu een voorstel om écht iets te veranderen.'' Haar CDA-collega J. de Vries heeft er weinig vertrouwen in. ,,Deze ingrijpende vernieuwing biedt niet de rust in het onderwijs die we allemaal willen. Ik denk niet dat dit plan een bijdrage is aan de deregulering.''

Toch is het al heel wat dat beide partijen elkaar vinden in het streven naar minder regels uit Den Haag, en meer autonomie voor de scholen. Het CDA moet van oudsher weinig hebben van vergaande overheidsbemoeienis met het onderwijs. De PvdA kent een andere traditie, maar gooide recentelijk het roer om. De politiek, schreef fractievoorzitter Wouter Bos onlangs in deze krant, moet het onderwijs de komende tijd maar eens met rust laten.

PvdA en CDA lijken elkaar op onderwijsgebied de afgelopen verkiezingen dan ook dichter te zijn genaderd dan ooit. De sociaal-democraten hebben sinds het einde van Paars-II hun drang tot regelzucht neergelegd. En het CDA is voor het eerst bereid om verworvenheden van het bijzonder onderwijs ter discussie te stellen.

Sinds het begin van de jaren negentig voerde de overheid op initiatief van de PvdA-bewindslieden Ritzen, Wallage en Netelenbos achtereenvolgens de basisvorming, de Tweede Fase en het vmbo in. De basisvorming, het verplichte gezamenlijke vakkenpakket voor alle middelbare scholieren in de onderbouw, staat volop ter discussie. De Tweede Fase, de vier profielen voor de bovenbouw van havo en vwo, zal vanaf 2005 drastisch worden verlicht. CDA-Kamerlid De Vries: ,,De mate waarin de PvdA bereid is om paradepaardjes als de basisvorming los te laten is een belangrijke lakmoesproef voor onze samenwerking.''

Tot ieders verrassing ging een paar maanden geleden het CDA overstag op een gevoelig thema: het toezicht van de overheid op godsdienstlessen. Tot dan toe was dat niet toegestaan, omdat de gangbare interpretatie van grondwetsartikel 23 staatsbemoeienis met de levensbeschouwelijke richting verbiedt. Volgens de Onderwijsinspectie zetten sommige islamitische scholen mogelijk aan tot haat, waarop de Kamer voorstelde om de inspectie niet langer te verbieden een godsdienstles binnen te stappen. Het CDA ging akkoord, en voegde daaraan toe dat scholen die inderdaad aanzetten tot haat moeten sluiten.

Dat artikel 23, waarin de rechten van het bijzonder onderwijs zijn vastgelegd, toch een cruciaal geschilpunt blijft, heeft te maken met de etnische segregatie in het onderwijs. Het aantal zwarte scholen – scholen die voor meer dan de helft uit allochtone achterstandsleerlingen bestaan – neemt al jaren snel toe. Tegelijk groeit ook het aantal volledig witte scholen, omdat autochtone ouders uit de steden hun kind naar scholen in de buitenwijk sturen. Volgens de PvdA werkt de vrijheid van bijzondere scholen om kinderen te weigeren mee aan de segregatie. Een gereformeerde school hoeft islamitische kinderen niet toe te laten, terwijl openbare scholen dat wel moeten. PvdA-leider Bos wil bijzondere scholen dan ook verplichten iedereen toe te laten die zich aanmeldt. Voor het CDA is dit onbespreekbaar.

Een mogelijk breekpunt is de bezuiniging op het hoger onderwijs. Het zittende kabinet heeft afgesproken de hogescholen en universiteiten te korten met een bedrag dat oploopt tot 143 miljoen euro per jaar. De PvdA, die een miljard euro extra wil investeren in het onderwijs, wil deze bezuiniging annuleren en lijkt niet bereid hier concessies in te willen doen. Informateur en PvdA'er Leijnse, tot voor kort ook voorzitter van de HBO-raad, sympathiseerde in november vorig jaar met de studentenstaking tegen de bezuinigingen. Het CDA wil de 143 miljoen euro bezuiniging alleen annuleren als er een potje vrijkomt.

De partijen vinden elkaar wel in hun verzet tegen een tweede mogelijke bezuiniging op het hoger onderwijs. Een commissie van financieel-economische topambtenaren, verenigd in de Centrale Economische Commissie (CEC), stelde eind januari voor om 700 miljoen euro te bezuinigen op het hoger onderwijs. Dit bedrag moet worden verdiend door het zogeheten `profijtbeginsel' toe te passen. De klant – de student dus – betaalt; mogelijk door hoger collegegeld, door een extra belasting voor afgestudeerden of door afschaffing van de OV-studentenkaart. PvdA noch CDA voelt hier voor. Het CDA wil vanaf 2004 700 miljoen euro investeren in het onderwijs, waarvan 200 miljoen voor hoger onderwijs.

En dan is er nog de studiefinanciering. Deze zomer komt de commissie-Vermeend met voorstellen voor een nieuwe opzet van de studiefinanciering, die beter moet aansluiten bij internationalisering van het hoger onderwijs. De PvdA wil het huidige systeem vervangen door een sociaal leenstelsel, waarvan de details nog onduidelijk zijn. Het CDA vindt vervanging van het huidige stelsel niet nodig.

    • Guus Valk
    • Mark Duursma