`Rechtsherstel krijg je hier niet zomaar'

Een veroordeelde wiens mensenrechten zijn geschonden krijgt in Nederland niet zomaar rechtsherstel. Volgens de jurist Piet Hein van Kempen moet dat makkelijker worden gemaakt.

Drugshandelaar Kobus L. komt in november vervroegd vrij. Niet wegens goed gedrag, maar omdat hij in de Extra Beveiligde Inrichting in Vught, waar hij meer dan zes jaar gevangen zat, jarenlang `inhumaan en mensonwaardig' is behandeld. Wekelijks en soms vaker moest hij zich onderwerpen aan lichamelijke visitaties, die hij als zeer vernederend en psychisch belastend ervoer. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) veroordeelde de Nederlandse staat op 4 februari al tot een schadevergoeding aan L., de kortgedingrechter in Den Haag besloot op 12 februari zijn invrijheidstelling zevenenhalve maand te vervroegen.

Straf(proces)rechtjurist mr.dr. Piet Hein van Kempen vindt de uitspraak van de Haagse rechter ,,dapper''. ,,Het komt wel vaker voor dat een veroordeelde wiens zaak al is afgesloten genoegdoening krijgt, maar meestal gaat het dan om een schadevergoeding. De rechter geeft met zijn uitspraak aan dat strafvermindering een goede vorm van rechtsherstel kan zijn.'' Van Kempen promoveerde op 14 februari aan de Universiteit van Tilburg op rechtsherstel in afgesloten rechtszaken na uitspraken van het EHRM.

Wat hebt u precies onderzocht?

,,Wanneer het Europees Hof in een rechtszaak een onrechtmatigheid constateert, omdat de mensenrechten zijn geschonden, ontstaat er een juridisch probleem, het verwerkingsprobleem. De rechtszaak is dan volgens het Nederlandse recht afgesloten. Hoe het rechtsherstel voor de klager en anderen in vergelijkbare situaties moet verlopen, is niet voor alle soorten schendingen van de mensenrechten goed geregeld. Ik pleit in mijn proefschrift voor een speciale voorziening in het strafrecht die het mogelijk maakt om schendingen van de mensenrechten te herstellen via schadevergoeding, strafvermindering en/of heropening van zaken. Ook in het civiel en bestuursrecht zou zo'n regeling moeten komen, zij het een beperktere.''

Is dat allemaal nog wel nodig? Kobus L. heeft toch eerherstel gekregen?

,,Jawel, maar daarvoor moest hij een omweg bewandelen. Eerst ging hij naar het Hof in Straatsburg en daarna spande hij in Nederland een kort geding aan. Met de uitspraak van de kortgedingrechter is de zaak ook nog niet afgesloten. Het is goed mogelijk dat de staat in hoger beroep gaat en daarna in cassatie. Ik moet nog zien dat de uitspraak dan standhoudt, want die gaat veel verder dan de ruimte die de Hoge Raad de civiele rechter tot nu toe heeft gegeven om in te grijpen in het strafrecht. Zo'n lange rechtsgang is ook niet erg efficiënt, zeker niet als er ook nog eens een civiele schadevergoedingsprocedure zou volgen.''

Is dit een veelvoorkomend probleem?

,,Het Hof in Straatsburg ontvangt jaarlijks zo'n twee- tot driehonderd klachten uit Nederland over schendingen van de mensenrechten. Die komen voor een belangrijk deel van veroordeelden die bij de Nederlandse strafrechter onvoldoende gehoor hebben gekregen voor hun klachten. Ze kunnen betrekking hebben op alle fases van de strafrechtspleging, van de arrestatie, het opsporingsonderzoek en de rechtszaak tot de tenuitvoerlegging van de straf. De meeste klachten worden niet-ontvankelijk verklaard. Het Europees Hof behandelt jaarlijks maar een stuk of zes, zeven Nederlandse zaken inhoudelijk. Eén, twee, hooguit drie keer per jaar leidt dat tot een veroordeling wegens schending van de mensenrechten. Sinds 1954 is Nederland zo'n veertigmaal veroordeeld, de eerste keer was overigens pas in 1976. Bekende voorbeelden zijn de zaak-Van Mechelen, waarin het Europees Hof het gebruik van anoniem getuigenbewijs bekritiseerde, en de zaken Lala en Pelladoah, die beide draaiden om raadslieden die niet het woord mochten voeren omdat de verdachten verstek hadden laten gaan.''

Per 1 januari is in het strafrecht de mogelijkheid ingevoerd om een zaak door een Nederlands hof te laten herzien na uitspraken van het EHRM. Is het probleem daarmee niet opgelost?

,,Nee, want die regeling geldt in beginsel alleen voor veroordeelden die zelf een klacht hebben ingediend bij het Europese Hof en vrijwel niet voor anderen in vergelijkbare situaties. Deze regeling in het strafrecht biedt bovendien geen zelfstandige mogelijkheid tot strafvermindering of schadevergoeding. Daarvoor moet de klager nog steeds apart een kort geding aanspannen. Bovendien vallen lang niet alle schendingen van de mensenrechten die zich in het strafrecht kunnen voordoen binnen de reikwijdte van de nieuwe wettelijke regeling. De regeling geldt overigens ook niet voor het civiel en bestuursrecht.''

Wat behelst uw voorstel?

,,Ik pleit voor een nieuwe, speciale voorziening. Het zou efficiënter zijn als de Nederlandse Hoge Raad na een uitspraak van het Europees Hof de zaak terugverwijst naar een gerechtshof. Dat kan de gedupeerde schadevergoeding of strafvermindering toewijzen, maar ook besluiten tot heropening van de zaak. Een kort geding en/of een civiele schadevergoedingsprocedure is zo niet meer nodig. Dat bespaart zowel de rechterlijke macht als de klager veel tijd en moeite.''