Joeri Andropovs `Stalinka' is een statussymbool

De flat van Joeri Andropov moet grof geld opbrengen: die naam verleent status. Sommigen zien die nostalgie en heersende de neo-stalinistische bouwrage als een veeg teken.

Wat ziet de geest van KGB-chef Joeri Andropov als hij vandaag uit het raam van zijn huis aan de Koetoezovski Prospekt kijkt? Een showroom vol Amerikaanse auto's, een etalage met Italiaanse mode, BMW's met blauwe zwaailichten die de liberale heersers van het nieuwe Rusland naar hun staatsdatsja's rijden.

Moskou is veranderd, maar Andropov zelf is nog altijd populair. Op 5 maart gaat zijn oude huis onder de hamer. Makelaarskantoor Penny Lane organiseert een bieding met gesloten enveloppen. Tientallen Russen, een Duitser en een Arabier hebben zich al gemeld, zegt makelaar Pavel Zdradovski. ,,We hebben een bod van twee miljoen dollar, de man wilde meteen cash betalen.'' Zdradovski houdt zijn kruit nog even droog, want zijn Penny Lane hoopt op liefst tien miljoen dollar. ,,Joeri Andropov vertegenwoordigt een forse meerwaarde.''

Andropovs huis bevindt zich op de zesde verdieping van een woonkolos uit de jaren veertig, toen de Koetoezovski Prospekt de paradeboulevard van de Sovjet-elite werd. Het pand oogt als een fort, en dat was het ook. Achter de strenge gevel verborg zich een wereld van privileges. KGB-personeel bewaakte de trappenhuizen, op de binnenplaats stonden de zwarte Zil-limousines van de sovjetleiders in het gelid. Via een trap in de kelder konden de bewoners instappen op de Kremlin-Vnoekovo lijn van `Metro 2', het ultrageheime metronet voor de partijtop. In geval van atoomoorlog of volksoproer konden Andropov en de zijnen zich zo discreet uit de voeten maken.

Andropov woonde sinds 1951 op Koetoezovski Prospekt 26, vlak boven Leonid Brezjnev. Nog een verdieping lager woonde Michail Soeslov, de partij-ideoloog. In 1992 verkocht de familie Andropov het pand aan bekende anti-communistische pianist Nikolaj Petrov, die het pand naar eigen zeggen door een priester liet zegenen om kwade geesten te verdrijven. Nu verkoopt de pianist het weer door. Uit weerzin over de Andropov-hype weigert hij met de pers te praten.

,,Petrov was verrast door de sobere inrichting'', zegt makelaar Natalja Kotljar, die ons rondleidt. Andropovs appartement was half zo groot als dat van onderbuurman Brezjnev en miste de geïmporteerde luxe waarmee die zijn paleisjes volstouwde. Bij Andropov was alles van goedburgerlijke Sovjet-makelij, alleen enkele pompeuze kroonluchters en Corinthische zuilen van gips gaven zijn huis iets van grandeur. Uit het parket steekt de kabel van zijn oude hotline naar het Kremlin.

KGB-chef Joeri Andropov volgde 1982 Brezjnev op als partijleider en staatshoofd en stierf vijftien maanden later. Na 1967 had hij de KGB omgebouwd tot een alziende moloch, uiterst bedreven in surveillance, desinformatie en repressie. Andropovs KGB misbruikte de psychiatrie tegen dissidenten, herstelde de Goelag gedeeltelijk in ere, vervolgde Sacharov en wees Solzjenitsyn uit. Zelf stond hij bekend als een ascetische, ietwat cynische intellectueel die van jazz en James Bond hield en stiekem dissidenten op de thee uitnodigde.

Eenmaal aan de macht liet Andropov vanaf eind 1982 zijn KGB op de ingedommelde Sovjet-Unie los. Hij organiseerde razzia's tegen dronkenschap en werkverzuim, hield showprocessen tegen de corrupte partijkaders van Brezjnev, haalde jonge talenten als Michail Gorbatsjov naar de hoofdstad. Internationaal stonden zijn vijftien maanden in het teken van confrontatie met het Westen.

Een gemengde erfenis, maar volgens makelaar Zdradovski bewaart Rusland louter positieve herinnering aan zijn KGB-chef. ,,In het leger maakten wij begin jaren tachtig grappen over iedereen, behalve Andropov. Hem nam je bloedserieus.'' Collega Kotljar: ,,Wij Russen hebben een ferme hand nodig, anders maken we er een potje van.'' Velen zien Andropov als de man die de Sovjet-Unie had kunnen redden. Vorig jaar leidde KGB-kolonel bd. Valeri mij rond door het besloten KGB-museum in de Loebjankastraat. Valeri mediteerde even bij de buste van Andropov. Slecht één fout had de man gemaakt, besloot hij: Gorbatsjov naar Moskou halen. ,,Maar had Andropov langer geleefd, dan had de Sovjet-Unie zich via de Chinese weg ontwikkeld. Economische vrijheid, politieke controle.''

Dat is nu juist de lijn waarvan veel liberalen president Poetin verdenken. Deze oud-KGB-kolonel is een erkend Andropov-adept: als hoofd van de FSB – de opvolger van de KGB – liet Poetin diens buste in het museum opstellen en onthulde een gedenksteen voor zijn oude baas op het Loebjankaplein. Toen ex-dissident Roy Medvedev in 1999 een biografie van Andropov publiceerde, haalde een enthousiaste Poetin de hele middag herinneringen met hem op.

Veel van Poetins oud-collega's zitten er tegenwoordig warm bij. Het old boys-network van de KGB profiteerde optimaal van de herverdeling van staatseigendommen - of plundertocht - die volgde op de val van het communisme. Zij vormen derhalve een interessant marktsegment voor topmakelaar Penny Lane. ,,De zakenwereld wemelt van ex-KGB'ers'', aldus makelaar Kotljar. ,,Die trend is versterkt nu Poetin zoveel oud-collega's uit Sint Petersburg naar Moskou haalt. Andropovs oude huis moet voor hen heel interessant zijn..''

Andropov als statussymbool: voor Russische liberalen is het is een veeg teken. De restauratie van de Sovjet–Unie is in volle gang, waarschuwen zij. Zie de gemuilkorfde media, de dociele politici, de jacht op spionnen, de terugkeer van het Sovjetvolkslied. En is het toevallig dat Moskou momenteel in de greep is van een neo-stalinistische bouwrage? Overal verrijzen wooncomplexen en kantoren die volledig gemodelleerd zijn naar de barse, neo-klassieke stijl die het Kremlin vanaf begin jaren dertig aan zijn bouwmeesters oplegde. Het meest opvallend is het 230 meter hoge `Triomfpaleis' in de wijk Sokol, dat nu nog in de steigers staat. Het Triomfpaleis is een kopie van de `Zeven Zusters', de kathedraal-achtige suikertaarten die de Moskouse skyline domineren.

Een teken des tijds, schreef onlang theatercriticus Irina Gloesjtsjenko. ,,Nog niet zo lang geleden stond het woord `Stalingebouw' in de brochures van makelaars tussen haakjes. Nu zijn die haakjes weg, alsof een soort instinctieve gêne bij die naam is verdwenen. Stalin staat voor prestige en kwaliteit, voor een begeerlijke levensstijl.'' Zij koppelt dat aan een nieuwe elite die, nu de buit binnen is, zoekt naar orde en stabiliteit. ,,Desnoods in de gouden gloed van Stalin.''

Makelaar Zdradovski van Penny Lane onderschrijft dat rijke `Nieuwe Russen' graag tegen Sovjet-glamour aanschurken. Hij is betrokken bij een project om cottages – de witte villa's die stukje bij beetje de groene gordel rond Moskou opknabbelen – bij de oude datsja van Stalin in Koentsevo te bouwen. ,,Zo'n lokatie vermeerdert de waarde van een cottage met een derde.'' Zonder de beroemde ex-bewoner had Penny Lane het Andropov-huis ook nooit in zijn aanbod opgenomen. ,,Wij verkopen alleen complexen met vloerprijzen van drie- tot zevenduizend dollar per vierkante meter. Objectief gezien valt dit pand daar buiten.''

Want Andropovs huis is een typische Stalinka. Deze gebouwen uit de Stalintijd waren eens het summum van begeerlijkheid en privilege, nu gelden ze met hun duistere portieken, piepende liften, onhandige indeling en slechte lichtinval als tweederangs. Voorzieningen als verwarming zijn collectief, individuele panden zijn daarom moeilijk te renoveren. De elite woont nu liever in smart houses met 24-uurs bewaking, moderne communicatie, ondergrondse parkeergarages, zwembaden, sauna's en speeltuinen. Complexen die voor gewone Moskovieten net zo ontoegankelijk zijn als Koetoezovski Prospekt 26 indertijd.

Een rivaliserende makelaar, die liever anoniem blijft, heeft zo zijn twijfels over het project. ,,Penny Lane wil een hype creëren rond Andropov. Ik gun het ze best, maar Russische kopers betalen geen miljoenen voor historisch sentiment. Het gaat in de huizenmarkt om objectieve factoren: ligging, uitzicht, toestand van de woning, service, parkeerruimte, beveiliging.''