`Het is hun principes versus de onze'

Vijfentwintig jaar na zijn vlucht uit Irak leidde Fuad Hussein de eerste inburgeringscursussen voor imams. Het is niet realistisch dat je met zo'n korte cursus imams essentiële waarden en normen kunt bijbrengen zegt hij. Over maagdenvlies, mannen versus vrouwen en machtige moskeebesturen. `Die besturen moet je verplichten een cursus te volgen.'

`Hai mijn lief, hoe is het?''

Fuad Hussein gaat er eens rustig voor zitten. ,,Ja, toe maar'', moedigt hij zijn dochter aan, die vandaag haar rapport heeft gekregen en haar vader op zijn kantoor opbelt om hem deelgenoot te maken van haar prestaties. Ze somt haar cijfers op in een moordend tempo. Zelfs zijn voorzichtige interrupties – ,,Papa is héél trots op jou'' – vinden nauwelijks weerklank. Als zij haar minutenlange monoloog heeft beëindigd, glimlacht hij tevreden. ,,Tot vanavond, mijn lief. Papa houdt héél veel van jou.''

Het typeert Fuad Hussein. De politicoloog enthousiasmeert, analyseert, delibereert – in dienst van de ander. Of het nu gaat om zijn twee dochters – de jongste is zes, de oudste vijftien – of om de vijf Marokkaanse imams die hij de afgelopen maanden op verzoek van demissionair minister Nawijn van Integratie heeft klaargestoomd voor een inburgeringscertificaat en van wie er vier zijn geslaagd voor de eindtoets. Ook hen stond hij geduldig te woord, als ze uitleg wensten bij zijn voordrachten over het Nederlandse politieke systeem, de rol van de monarch en de man-vrouwverhoudingen in Nederland.

Hussein (1949) werd geboren in Khanaqin, een middelgrote Iraakse oliestad met sterke Britse invloeden op de grens met Iran. Aan de muur van het Middle East Bureau, een advies- en informatiebureau waar hij sinds 1995 de scepter zwaait, hangt een kleurenfoto van de brug die hij als jongetje van twaalf dagelijks overstak op weg naar school. Het is de enige tastbare herinnering aan zijn geboortestad die hij in 1974 verruilde voor het Koerdisch verzet in de Iraakse bergen en die hij sindsdien nooit meer heeft teruggezien.

Hussein groeide op in een groot, hecht gezin met vier jongens en twee meisjes. Hij werd opgevoed met een volksislam die nauw verweven was met de cultuur van het Midden-Oosten en waarbij principes als `solidariteit met minderbedeelden' en `respect voor je medemens' centraal stonden. Als volwassen moslim spreken díe aspecten van de islam hem het meeste aan. ,,Er is ook sprake van intolerantie onder geloofsgenoten'', geeft hij toe. ,,Maar ik probeer mij op het positieve te richten.''

Zijn moeder kon lezen noch schrijven, maar ze had een fenomenaal geheugen. Zijn vader had een kledingwinkel en was burgemeester van het stadsdeel waar zij woonden. ,,Ze genoten veel respect; vrijwel dagelijks kwamen er stadsgenoten aankloppen voor advies. Mijn vader nam de mannen voor zijn rekening, mijn moeder de vrouwen. Zij waren maatschappelijk werkers avant la lettre.''

Na zijn studie Engels aan de universiteit van Bagdad sloot Hussein zich aan bij het Koerdisch verzet in de bergen van Irak. Toen het verzet door Saddam Hussein in de ban werd gedaan, vluchtte hij medio jaren '70 met een groep verzetsstrijders via Iran naar Nederland. Door zijn plotselinge vlucht heeft hij nooit afscheid kunnen nemen van zijn ouders en twee oudere broers, die zijn begraven in Khanaqin. ,,Ik ben weggegaan met een kleine koffer vol kleren, maar boordevol psychische bagage. Die koffer heb ik, uit zelfbescherming, lang gesloten gehouden.''

Eenmaal in Nederland, zette Hussein zijn verzetswerk voort. ,,Met een groep landgenoten organiseerde ik conferenties en lanceerde ik brievenacties. Zo kwam ik in contact met tal van maatschappelijke organisaties.'' Lachend: ,,Wat me ook hielp inburgeren is dat ik na drie jaar een Nederlandse vrouw ontmoette, met wie ik ben getrouwd. Er is geen betere manier om te integreren dan via de liefde.''

Hussein ging politicologie studeren aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Na zijn studie was hij onder meer tolk, docent aan een hogeschool en voorzitter van de federatie Vluchtelingenorganisaties in Nederland (VON). De laatste jaren geeft hij cursussen aan bedrijven en gemeenten over islamitische gebruiken en omgangsvormen, een expertise die hem vorig jaar het docentschap voor de inburgeringscursus voor Marokkaanse imams opleverde. De Turkse docent Yasar Üstüner ontfermde zich over de Turkse imams.

Had u eerder zo nauw met imams samengewerkt?

,,Nee. Ik kende een aantal imams, wist hoe zij in het leven staan. Maar ze maakten geen deel uit van mijn clientèle.''

Wat sprak u aan in deze opdracht?

,,Ik neem opdrachten doorgaans aan, omdat ik er iets van hoop te leren. In dit geval zou ik kennismaken met een wereld die ik niet of nauwelijks kende: de mens achter de imam – althans, dat hoopte ik.''

Is dat gelukt?

,,Ten dele. De imams lieten nooit het achterste van hun tong zien. Ze praatten bijvoorbeeld niet over hun privé-leven. Wel lieten zij in hun reacties tijdens de cursus een glimp van hun denkwereld zien. Typerend was bijvoorbeeld hun reactie op het verhaal van een Marokkaanse psychiater die een les over man-vrouwverhoudingen verzorgde. Hij vertelde dat Marokkaanse tienermeisjes in Nederland regelmatig seks voor het huwelijk hebben, een abortus ondergaan en vervolgens met een kleine ingreep hun maagdenvlies laten herstellen om schijnbaar onbevlekt hun huwelijksnacht in te gaan.

,,Mijn cursisten vielen bijna van hun stoel van verbazing. Dat meisjes seks hadden voor het huwelijk – dát was bekend. Maar dat ze desondanks toch zonder probleem konden trouwen niet. Toen de gastdocent weg was, ontspon zich een heftige discussie. De een vond dat zo'n reconstructie van het maagdenvlies lijnrecht tegen Allahs wil in ging. De ander betoogde dat het nu eenmaal gebeurde en dat de vrouwen Allah om vergeving moesten vragen. Op mijn vraag wat zij deze jonge vrouwen zouden adviseren kwam geen antwoord. Dat was duidelijk een brug te ver.''

De situatie van Marokkaanse imams verschilt in meerdere opzichten van die van hun Turkse collega's, zegt Hussein. Over de Turkse imams zijn afspraken gemaakt tussen de Turkse en de Nederlandse regering. Zij worden drie maanden lang door de Turkse overheid voorbereid op de Nederlandse samenleving, komen ons land binnen met een contract voor vier jaar en ze zijn zeker van een verblijfsvergunning. In Marokko bemiddelt de staat niet tussen imams en hun potentiële werkgevers. Moskeebesturen uit Nederland die een vacature hebben moeten zelf in Marokko op zoek naar een islamitische voorganger. Hun contract moet ook ieder jaar worden verlengd.

Een ander verschil is volgens hem dat Turkse imams een opleiding voor imam hebben gevolgd in Turkije. Hun religieuze kennis is inwisselbaar. Marokkaanse imams zijn autodidacten, zij interpreteren de islam op basis van de boeken die ze hebben gelezen, en dat verschilt van persoon tot persoon.

Hoe kwamen die verschillen tijdens de cursus tot uiting?

,,De Turkse imams lieten duidelijk blijken dat de cursus aan hen niet besteed was. Zij kenden Nederland op hun duimpje dankzij hun drie maanden lange training in Turkije – een mening die ik, toch ruim 25 jaar in Nederland, niet zou durven hebben. Uit hun hele presentatie – de Turken waren in pak gestoken, terwijl de meeste Marokkanen djellaba's droegen – sprak een grote zelfverzekerdheid. Na afloop van de cursus stonden de Turken de Nederlandse pers moeiteloos te woord, terwijl de Marokkanen stilletjes in een hoekje bij elkaar kropen, bang om uitspraken te doen die bij het moskeebestuur niet in goede aarde zouden vallen.

,,De Turken waren ook veel losser. Ze hadden er bijvoorbeeld geen probleem mee om muziek te spelen in een bar waar ook alcohol werd geschonken. De Marokkanen was zoiets een gruwel, die kwamen gewoon niet opdagen. Ook als het om de interpretatie van verzen uit de koran ging, waren de Marokkanen veel strenger in de leer. De meesten interpreteerden het heilige boek naar de letter, terwijl de Turken er meerdere lezingen op nahielden.''

De imams krijgen een werkvergunning voor hooguit enkele jaren. Waarom een kostbare inburgeringscursus, als zij toch maar voor beperkte tijd in Nederland blijven?

,,Omdat imams een belangrijke rol spelen in die grote, voor buitenstaanders vaak ontoegankelijke islamitische geloofsgemeenschap. Iedere week leiden ze gebedsbijeenkomsten voor vijftig, honderd, tweehonderd mensen. En die gebedsgangers hebben allemaal weer gezinnen. De invloed van imams reikt dus ver. Als zij bekend zijn met de Nederlandse samenleving, kunnen zij die kennis op vele honderden geloofsgenoten overdragen.''

Kúnnen, maar dat hoeft natuurlijk niet. Voor hetzelfde geld keren zij die samenleving zonder scrupules de rug toe.

,,Dat is waar. Maar misschien is het ook niet realistisch te veronderstellen dat je mensen met een korte inburgeringscursus essentiële waarden en normen kunt bijbrengen. Je zou daarvoor veel dieper met de imams in discussie moeten gaan: wat wilt u met uw godsdienst? Wat is uw uitgangspunt: een vruchtbare relatie met Allah, een goed mens zijn, een sterke band met uw geloofsgenoten of niet-gelovigen bekeren, desnoods via een Heilige Oorlog? Dat is een hele andere insteek, die veel meer tijd vergt.

Los daarvan zie ik het niet als mijn taak mensen te veranderen. Zoiets kan alleen in een totalitaire staat, zoals die van Saddam Hussein. Mijn taak is om kennis over te dragen, aan te geven wat hier de regels en wetten zijn. Zoals artikel 1 van de Grondwet: `Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan'.''

Achter zo'n verbod gaat een hele wereld schuil. Een verbod zonder context is toch een lege huls?

,,Wellicht. Maar je moet toch ergens beginnen, nietwaar? Ik kan hooguit suggereren dat de opnamen van vrouwonvriendelijke preken in Nova de islamitische gemeenschap geen goed doen. Dat radicale uitspraken invloed hebben op de relaties tussen moslims en niet-moslims in dit land. `Het mag uw privé-opvatting zijn', zeg ik dan, `maar publiekelijk mag u hem niet uiten.'''

U gaat uit van wat volgens de wet verboden is. De moraal laat u buiten beschouwing?

,,Nee, want als ik mijn cursisten vertel over de preken in Nova, vraag ik ze ook naar hun mening. Zijn vrouwen inderdaad minder en zo ja: waar baseren ze dat dan op? De reacties waren eensluidend: ik zal als imam nooit vrouwonvriendelijke uitspraken doen, maar dat neemt niet weg dat vrouwen een andere positie hebben dan mannen – lees de koran er maar op na. Ik, op mijn beurt, maakte de imams duidelijk dat er verschillende interpretaties van de koran mogelijk zijn en dat het uitdragen van een gematigder interpretatie hun leven in deze samenleving zal vergemakkelijken.

,,Sommige fundamentalisten beschouwen de islam als een Heilige Oorlog waarin alles geoorloofd is – óók in een vrij land als Nederland. Dan zeg ik: je bent naar Nederland gekomen op basis van een akkoord. Daarin staat niet dat je niet-moslims jouw waarheid mag opdringen. Je zult je naar de wetten en waarden van dit land moeten schikken. Doe je dat niet, dan kom je in botsing.''

Onder uw cursisten bevonden zich ook fundamentalisten?

,,Nee, dat zeg ik niet. Maar ik weet uit diverse bronnen dat er imams zijn die Nederland als een oorlogsgebied beschouwen. Het is hún principes versus de onze. Wil je ze tot een gematigder toon bewegen, dan moet je de koran als je broekzak kennen. Op voet van gelijkheid met ze in debat gaan.''

Radicalisme bestrijd je via intellectualisme?

,,Een andere weg is er niet, tenminste, in een democratische staat als Nederland.''

Toch klinkt het nogal opportunistisch: om problemen te voorkomen moet u deze weg bewandelen.

,,Nee, ik geef alleen aan dat zij de waarheid niet in pacht hebben. Dat de islam, net als iedere andere godsdienst, talloze stromingen en politieke opvattingen kent.''

En die boodschap is moeilijk te verteren voor imams?

,,Natuurlijk, want het zijn net docenten; ze horen zichzelf graag praten. Ik zeg: het wordt tijd dat u ook leert luisteren.''

Ontbreekt het imams aan zelfkritisch vermogen?

,,Moslims in Nederland – en dan heb ik het vooral over de intelligentsia – hebben nogal wat moeite de hand in eigen boezem te steken als zich problemen voordoen binnen de eigen gemeenschap. Het is een trek die je wel vaker ziet in het Midden-Oosten: moeiteloos de vinger naar een ander wijzen, maar de kop in het zand steken als het op zelfanalyse aankomt. In het calvinistische Nederland leidt zo'n houding tot onbegrip, daar wordt het tonen van je kwetsbare kant juist als een teken van kracht beschouwd.''

U gaf eerder aan dat moskeebesturen wat u betreft ook zouden moeten worden verplicht tot een inburgeringscursus. Waarom?

,,Omdat de macht van deze besturen ver reikt. Ze zijn betrokken bij de opbouw van moskeeën, geven er leiding aan. En dat allemaal zonder externe controle – zoiets kán alleen maar tot corruptie leiden. Je kunt imams dus wel inburgeren, maar de besturen hebben het laatste woord.''

Hoe groot is de invloed van moskeebesturen?

,,Dat verschilt per moskee, maar die invloed is doorgaans behoorlijk groot. En dat zou nog niet eens zo erg zijn als de samenstelling van die besturen niet zo eenzijdig was. Sommige bestuursleden wonen al dertig jaar in Nederland, spreken nauwelijks Nederlands, houden er uiterst conservatieve ideeën op na en leven aan de rand van de samenleving.

,,Het moskeebestuur moet imams ook toestemming geven om deel te nemen aan de inburgeringscursus. Van mijn cursisten begreep ik dat veel imams de cursus wel zouden willen volgen, maar geen toestemming durven vragen. Moskeebesturen zijn niet op de hoogte van het bestaan van de cursus. Maar ik denk ook dat ze bang zijn dat imams meer leren dan goed voor ze is. Zo staan we tijdens de cursus uitvoerig stil bij het Nederlandse arbeids- en verenigingsrecht. Een imam kan daar zijn voordeel mee doen.''

Is het niet ironisch dat Turkse nieuwkomers, die door de Turkse overheid onder meer worden geselecteerd op hun wereldse kijk op de samenleving, wél een inburgeringscursus moeten volgen en Marokkaanse oudkomers als de Rotterdamse imam El Moumni niet?

,,Ja, en dus zouden ook imams die hier al jaren wonen verplicht moeten inburgeren. Om hun duidelijk te maken dat ze niet alles kunnen zeggen. Dat ze naast rechten ook plichten hebben. In een land waar alleen al het práten over plichten jarenlang riekte naar discriminatie – met name in linkse kring – is dat niet gemakkelijk. Maar noodzakelijk is het wel.''

De VVD stelt voor om buitenlandse imams op termijn geen werkvergunning meer te geven. In plaats daarvan zou er een officieel erkende, Nederlandse imamopleiding moeten komen. Bent u het daar mee eens?

,,Ja, al zie ik wel praktische bezwaren. Want stel dat zo'n imamopleiding in Nederland van de grond komt – en dat is niet vanzelfsprekend, want met name moslims van de tweede generatie zien weinig brood in zo'n studie – dan is het nog maar de vraag of de afgestudeerden door moskeebesturen worden aangenomen. Die besturen houden er hun eigen ideologieën op na en zoeken voorgangers die daar naadloos op aansluiten. Zo'n verbod op import-imams zou dus wel eens tot een patstelling kunnen leiden, want je kunt moskeebesturen niet voorschrijven wie ze moeten aannemen.''

Waarom is er zo weinig animo onder moslims van de tweede generatie om imam te worden?

,,Omdat ze vroeg of laat met die machtige besturen te maken krijgen. En het gaat niet om onbekenden, maar om vaders en om vrienden van vaders. Gezien hun aantallen hebben tweede-generatie-moslims alle recht die bestuursfuncties van hun vaders over te nemen. Maar ze doen het niet, uit een mengeling van angst en respect.

,,En dat is jammer, want het zou een grote stap in de richting van vernieuwing betekenen. Deze mensen zijn in Nederland opgevoed. Zij zouden de standpunten van de islam aan zowel de eigen gelovigen als aan de onwetende buitenstaanders kunnen uitleggen.''

Is het een kwestie van tijd?

,,Niet per se. Want de kans is groot dat moslimjongeren uit het buitenland die vacante posities straks opvullen. Hun visie sluit beter aan op die van de huidige, oudere bestuursleden.''

Voorafgaande aan de inburgeringscursus stelde minister Nawijn dat als iemand de toets aan het einde van de inburgering niet haalt, het wat hem betreft `einde verblijf' betekent. Van de zestien Turkse en Marokkaanse cursisten ontving er één geen certificaat, omdat hij te vaak afwezig was en te weinig meedeed. Wat gebeurt er met hem?

,,Niets. Nawijn uitte een particuliere mening. Het al dan niet succesvol afronden van de cursus is door de wetgever niet gekoppeld aan de verstrekking van een verblijfsvergunning. Ik kan cursisten hooguit aanmoedigen het nog eens te proberen, en dat heb ik dan ook gedaan.''

Zou de overheid strenger moeten optreden?

,,Dat vind ik een moeilijke vraag. Ik ben op zich niet tegen sancties, maar het niet verstrekken van een verblijfsvergunning gaat mij een stap te ver. Los daarvan vraag ik mij af of je zo'n koppeling juridisch rond kunt krijgen; je mag tenslotte niet met twee maten meten. Als je imams terugstuurt, moet je vluchtelingen ook terugsturen. Zo'n maatregel zou – terecht – op groot verzet stuiten.''

Bent u geslaagd in uw opdracht?

,,Ik heb gedaan wat me gevraagd is. Ik was ingehuurd om duidelijk te maken wat kan en niet kan. Ik vertelde welke wegen er zijn, wat de verkeersregels zijn en wanneer het licht op rood gaat. Verder organiseren we terugkomdagen. Maar of de imams hun kennis overdragen kunnen we niet nagaan.''