Enge kennis

Wetenschapsbladen gaan voortaan rekening houden met mogelijk misbruik van weten- schappelijke resultaten door terroristen. De maatregel roept gemengde gevoelens op.

Een twintigtal vooraanstaande biomedische tijdschiften gaat strengere maatstaven aanleggen bij de acceptatie van artikelen waarvan misbruik mogelijk lijkt. Daarmee komen de overwegend Amerikaanse tijdschriften tegemoet aan de angst voor bioterrorisme die leeft onder Amerikaanse beleidsmakers en congresleden. Vorige week zaterdag verklaarden 32 redacteuren en auteurs in Denver dat er ook volgens hen wetenschappelijke informatie bestaat die belangwekkend is maar niet gepubliceerd moet worden als er een te grote kans op misbruik is. Tot een nadere omschrijving van de informatie kwam het nog niet.

Het is niet zeker of de tijdschriften met hun vrijblijvende `Statement on scientific publication and security' overheidsingrijpen definitief hebben afgewend. Het net door president Bush geïnstalleerde Department of Homeland Security wil misschien concretere en beter toetsbare afspraken. In het congres wordt al geroepen om nieuwe geheimhoudingsregels. Maar de regering Bush toont volgens Science en Nature vooralsnog een behoedzame omgang met de wetenschap.

Duidelijk is dat de angst voor bioterrorisme (of voor on-Amerikaans gedrag) inmiddels ook veel Amerikaanse onderzoekers in zijn greep heeft gekregen. Het heeft al geleid tot opmerkelijke zelfcensuur, tot het opschonen van databanken en tot de spontane – en inmiddels diep betreurde – vernietiging van oude voorraden antrax.

De vlucht naar voren van de Amerikaanse wetenschappelijke tijdschriften, waarbij ook het Britse Nature zich aansloot, is in de eerste plaats een reactie op de aanslagen met antrax die in oktober 2001 plaatsvonden. Deze aanslagen zijn nog steeds niet opgelost maar het staat vast dat de gebruikte bacteriën niet in een achteraf rommelschuurtje waren gekweekt. Het verstuurde preparaat was van opmerkelijke kwaliteit.

De Amerikaanse overheid heeft sinds oktober 2001 veel maatregelen getroffen om herhaling te voorkomen. In de haastig afgekondigde `USA Patriot Act' is het bezit van gevaarlijke bacteriestammen, als daarvoor geen wetenschappelijke reden bestaat, strafbaar gesteld. In mei 2002 nam het Congres met grote meerderheid een wet aan die, onder veel meer, laboratoria strenge regels oplegt voor het gebruik van een 42-tal bacteriën, virussen en toxinen (`select agents', zoals antrax, pokken, pest, botuline en ricine). Afgelopen december werd alweer nieuwe wetgeving aangekondigd die de lijst van `select agents' uitbreidt tot ongeveer honderd. Voor het doen van recombinant DNA-werk moet in de toekomst toestemming worden gevraagd. Laboratoria kunnen onaangekondigde inspecties verwachten.

Parallel daaraan worden databanken met gevoelige informatie opgeschoond. Omdat de VS tot aan 1969 zelf een programma hadden voor de ontwikkeling van biologische wapens, geconcentreerd in Fort Detrick (Maryland), bestaat er een omvangrijke Amerikaanse literatuur die de bereiding van zulke wapens in detail beschrijft. Veel onderzoeksrapporten waren in de loop van de jaren min of meer automatisch gedeclassificeerd en konden via internet worden besteld. Zo wist de New York Times (13 januari 2002) via de databank STINET van het Defense Technical Information Center in het bezit te komen van oude rapporten waarin de vervolmaking van antrax-preparaten werd beschreven. Er is inmiddels een geruisloze re-classificatie op gang gekomen. De genoemde rapporten zijn uit het bestand verwijderd.

Dat de karavaan hier zou stoppen viel niet te verwachten en dat is ook niet gebeurd. Toen afgelopen zomer het rapport `Countering Agricultural Bioterrorism' zou worden uitgebracht is daaruit op de valreep de beschrijving van acht scenario's voor een aanval op de Amerikaanse landbouw verwijderd. Dat deel is alleen voor insiders beschikbaar (Science, 22 nov 2002). De studie, in opdracht van het ministerie van landbouw uitgevoerd door de National Academy of Sciences, is niet op internet geplaatst. Toch is zij niet officieel geheim verklaard (`classified'), zodat een kunstgreep moest worden uitgehaald om de Freedom of Information Act te omzeilen.

PAGINA 36