Een bevlekt blazoen

Kan democratie in de Arabische wereld?

Het Westen zou nu niets liever willen. Maar het Westen was er verantwoordelijk voor dat Arabische dictators in het verleden aan de macht kwamen en bleven. Over shopping malls in Koeweit, Céline Dion versus de koran en gezichtsverlies in de McDonald's.

Daar gaan ze weer, over de brede boulevards van Koeweit; de Amerikaanse soldaten in hun pantservoertuigen met hun hightech wapens en satellietgestuurde communicatieapparatuur. Ze racen richting de voor Koeweiti's afgesloten noordelijke helft van het oliestaatje, naar hun barakken met namen als Camp Texas. Er zijn nu zeventigduizend Amerikaanse soldaten en volgens defensie-attachés in Koeweit-Stad zijn ze over twee weken klaar voor de aanval op Irak.

Soms is de achterkant van hun wagens open waardoor je kunt zien hoe de jonge jongens en meisjes met hun coupe kort-Amerikaans de overige weggebruikers geen moment uit het oog verliezen. Hun blik staat strak en hun vinger ligt permanent op de trekker, terwijl ze scheuren langs grote billboards voor Coca-Cola en Hugo Boss.

Twaalf jaar geleden werden deze Amerikaanse troepen verwelkomd als helden, nadat ze in 96 uur het Iraakse bezettingsleger uit Koeweit hadden verjaagd. Koeweiti's stonden juichend langs de weg, de nachtmerrie van Saddams bezetting en plundering van hun land was voorbij. Het christelijke Amerika had de Koeweiti's gered van hun Arabische noorderbuur en de dankbaarheid was groot.

Maar twaalf jaar later moeten de Amerikaanse soldaten nu elk moment vrezen voor een aanslag en mogen ze bij verlof niet eens de stad in: veiligheidsoverwegingen. Koeweit dankt zijn vrijheid aan Amerika, maar zelfs hier wordt Uncle Sam door de meerderheid van de bevolking met groot wantrouwen bekeken. Kun je nagaan hoe het in de rest van de Arabische wereld is gesteld met het imago van de VS.

Er kan veel gebeuren in twaalf jaar. Nadat de Amerikanen in 1991 Saddam Hussein hadden verjaagd uit Koeweit, bleef een Amerikaanse troepenmacht achter in de regio ter afschrikking van nieuwe Iraakse avonturen. De soldaten werden niet alleen in Koeweit gelegerd, maar ook in Saoedi-Arabië, het land met de twee heiligste plekken in de islam. Uit verzet tegen de aanwezigheid van ketterse troepen zo dicht bij Mekka en Medina pleegde Osama bin Laden op 11 september 2001 de aanslagen op New York en Washington. En van die aanslagen loopt weer een lijn naar de huidige van de regering-Bush om Irak aan te vallen. Zo is de cirkel rond.

Toch is de periode 1991-2003 vooral de tijd waarin iets niet gebeurde. De politieke verstarring die de Arabische wereld al decennia in een wurggreep houdt, is nooit doorbroken. Gewone Arabieren leven nog steeds onder het juk van hele en halve dictators, van Marokko tot Irak. Veel van die machthebbers en koningen zijn in hoge mate afhankelijk van westerse diplomatieke, militaire en economische steun. Maar het Westen ziet de onderdrukking van de gewone bevolking nog steeds ruimhartig door de vingers – zolang de regiems Israël met rust laten, de olie laten stromen en meewerken met de oorlog tegen terreur. En zo zijn net als in 1991 de fundamentalisten, de gewelddadige zowel als de vreedzame, nog steeds de enige geloofwaardige oppositie. Wat Gamal Suweidi, directeur van de Emiraten-denktank in Abu Dhabi, tien jaar geleden schreef, geldt nog steeds onverkort: ,,De Arabische wereld zit gevangen tussen autoritaire regiems en totalitaire oppositie.'' Oftewel tussen de zittende incompetente Arabische politiestaten aan de ene kant en de totalitair-religieuze fanatici van Osama bin Laden aan de andere.

Sterker nog, de fundamentalisten lijken de afgelopen elf jaar alleen maar sterker geworden. In Koeweit zie je het aan de kleding: steeds meer vrouwen in alles verhullende niqaabs, steeds meer mannen met een rood-wit-geblokte Saoedische doek op hun hoofd of met een baard – de manier om sympathie voor de conservatieve islam tot uitdrukking te brengen. ,,Ik schrok echt'', vertelt sociologe Basat Hagib. Ze is als onderzoekscoördinator verbonden aan de Universiteit van Koeweit en een hartstochtelijke liberaal. In 1997 vertrok ze voor haar opleiding naar Washington, en 2001 kwam ze terug. ,,Omdat het een geleidelijk proces is geweest, hadden mensen die niet waren weggeweest het niet echt door'', vertelt ze. ,,Maar ik was vier jaar weggeweest en was echt geschokt. Er waren veel meer Amerikaanse fastfood-restaurants en shopping malls, maar aan die tafeltjes bij McDonald's en Starbucks zaten opeens ongelooflijk veel jongemannen met baarden en vrouwen in conservatieve kledij. Dat had je nooit in Koeweit, niet op die schaal.''

Langs de brede boulevard in Koeweit staat overal reclame voor alle denkbare westerse alcoholvrije producten, overal zie je kolossale, puur op consumptie gerichte shopping malls, en in hun suburbs kijken de Koeweiti's net als de rest van de Arabische wereld naar de razend populaire commerciële movie channels met Amerikaanse films en comedy series.

Dat is de tegenstrijdigheid in Koeweit en de hele Arabische golf: de jeugd ambieert en importeert met verve de westerse levensstijl en consumptiedrift. Maar tegelijkertijd koesteren jongeren diep wantrouwen en afkeer tegen de westerse waarden als gelijkheid van man en vrouw, democratie – mensenrechten in de westerse interpretatie. In plaats daarvan sympathiseren ze volgens opiniepeilingen en masse met iemand als Bin Laden, die, eenmaal aan de macht, deze westerse levensstijl direct zou verbieden.

Revolutie

Jonge liberalen als Hagib hebben hun hoop gevestigd op de aanstaande Amerikaanse campagne tegen Saddam Hussein. Als Amerika oprecht blijkt in haar wil om in Irak een democratie te stichten en als het lukt om de bonte verzameling van Iraakse stammen, sektes en etnische groepen over de streep te trekken, kan Irak een revolutie teweegbrengen in de Arabische wereld. Dan krijgt de liberale, seculiere, pro-westerse stroming in de Arabische wereld nieuw leven ingeblazen en kan het een alternatief maatschappijmodel bieden voor de doodlopende stagnatie van nu: een derde weg tussen Arabische dictatuur en islamitische theocratie.

Het kan, maar het is absoluut niet gezegd.

Toen Koeweit twaalf jaar geleden werd bevrijd, hoopten liberalen op eenzelfde soort omslag. In plaats daarvan bleven de Arabische dictators zitten en konden de fundamentalisten hun gang gaan.

Ook nu staat in Irak niets vast. De Amerikanen kunnen falen. Ze kunnen nog afzien van hun aanval – dan komt Saddam Hussein als grote overwinnaar naar voren en duurt de stagnatie voort. Of de Amerikanen overwinnen, maar doen dan wat ze tot nu steeds deden in de Arabische wereld: geen steun voor democratie maar voor een pro-westerse militaire dictatuur à la Egypte die met de nodige binnenlandse repressie ervoor zorgt dat de olie blijft stromen en dat de woede bij de eigen bevolking over het lot van de Palestijnen niet wordt vertaald in politieke stappen tegen Israël.

Dat zou koren op de molen zijn van Bin Laden cum suis, die de Amerikaanse aanval op Irak presenteren als de volgende stap in de herkolonisering van de Arabische wereld. Hoe dan ook zullen Bin Laden of zijn geestverwanten proberen de Amerikanen in Irak te raken waar ze kunnen. Bijvoorbeeld door de Amerikaanse ambassade en legerbases in Bagdad op te blazen, zoals Hezbollah dat in Beiroet deed tijdens de Libanese burgeroorlog. Irak kan dan afglijden naar chaos en een soort Libanon worden waar allerlei etnische en religieuze groeperingen hun onderlinge conflicten uitvechten met de hulp van buitenlandse mogendheden. Verschillen met Libanon: Irak heeft enorm veel olie, dus er is veel te halen. En we leven in een tijd van massavernietigingswapens. ,,Een post-Saddam Irak is een kans voor liberale Arabieren en het Westen'', zegt Hagib. ,,Misschien wel de laatste.''

Verdacht

Het zou toepasselijk zijn als het Westen de Arabische wereld via Irak inderdaad een democratische renaissance binnenleidt, want datzelfde Westen had de afgelopen decennia een grote rol in de voortdurende stagnatie van de regio. De wisselwerking van westerse politiek en Arabische regiems verklaart waarom de regio zo verstarde, het fundamentalisme zo groeide en het Westen in het Midden-Oosten nu in zo'n kwaad daglicht staat.

Want na alle inmenging is het Westen in het Midden-Oosten als een Duitser in Europa: bij voorbaat verdacht.

Eigenlijk zou je terug moeten spoelen naar de kruistochten om te verklaren hoe dit zo gekomen is. Maar laten we het houden op de afgelopen vijftig jaar. Onmiskenbaar is Israël op dit moment de grootste splijtzwam tussen Amerika en de Arabieren. Hoe kan het dat Irak wordt aangevallen omdat het VN-resoluties schendt, terwijl Israël de volkenrechtelijk illegale bezetting van de Palestijnen al 35 jaar mag voortzetten, vragen Arabieren zich af. En hoe valt te rechtvaardigen dat Arabieren worden gebombardeerd of geboycot als ze massavernietigingswapens bemachtigen, terwijl Israël actief hulp krijgt bij de vervaardiging ervan? Het is een onderwerp dat de Amerikaanse regering en CNN zorgvuldig buiten de aandacht houden: het Egyptische voorstel voor een conferentie met als doel het Midden-Oosten te veranderen in een regio zondermassavernietigingswapens. Daar is Amerika tegen, want dan zou ook Israël inspecteurs moeten toelaten.

Maar zelfs zonder Israël blijft het westers blazoen zwaar bevlekt. De oorzaak is niet alleen de erfenis van het kolonialisme, maar vooral ook de westerse politiek tijdens de Koude Oorlog. Na hun onafhankelijkheid van de Britse of Franse overheersing, ontstonden in de jaren vijftig her en der in de Arabische wereld hele en halve democratieën. Dat beviel de Russen en de Amerikanen maar zeer matig, want ook toen al deden ze liever zaken met een sterke man. Daarom steunden in de jaren vijftig de CIA en de KGB overal in het Midden-Oosten militaire coups. Syrië werd een Russische vazal, terwijl de CIA in 1963 de Ba'ath partij van Saddam Hussein aan de macht hielp. Ook Arabische koninkrijken in bijvoorbeeld Saoedi-Arabië en Jordanië mochten tijdens de Koude Oorlog met hun bevolking doen wat ze wilden, zolang ze het Westen steunden tegen de Russen.

Zo is het blijven gaan: alle retoriek over democratie en mensenrechten ten spijt, koos het Westen (overigens vaak om begrijpelijke strategische redenen) altijd voor `stabiliteit op korte termijn' boven de riskante `democratisering op lange termijn'. Het gevolg is geweest dat de Arabische regiems hun bevolking in de twintigste eeuw dom hebben kunnen houden en dat ze altijd een seculier, liberaal en democratisch alternatief hebben weten te dwarsbomen. Sterker: de Arabische regiems hebben in de jaren zeventig de moslimfundamentalisten actief gesteund. De pro-westerse dictators zagen in de linkse, seculiere en liberale klassen in hun land namelijk de belangrijkste oppositie en die moest worden verzwakt. De Arabische koningshuizen van bijvoorbeeld Saoedi-Arabië en Jordanië deden iets vergelijkbaars; de conservatieve moslimgroepen kregen de vrije hand in de media en het onderwijs maar stelden in ruil daarvoor de alleenheerschappij van de koning niet ter discussie. President Anwar Sadat van Egypte gebruikte in de jaren tachtig de fundamentalisten om `links' te marginaliseren. En Amerika stuurde wapens naar de islamitische strijdgroepen in Afghanistan om de Russen te verjagen.

De gevolgen zijn bekend. Sadat werd doodgeschoten door fundamentalisten en een deel van de islamitische strijdgroepen rond Osama bin Laden veranderden van `vrijheidsstrijders' in `terroristen' toen ze hun strijdmethodes gingen inzetten tegen hun voormalige steunpilaar.

Er is vooral na 11 september in de westerse media veel geschreven over `het Arabische slachtoffercomplex': de neiging in de Arabische wereld om het kwaad altijd buiten zichzelf te zoeken en dus de schuld van de eigen problemen te geven aan anderen. In de Arabische politieke cultuur bestaat absoluut de neiging om alle fouten te externaliseren. Niemand dwong Saddam Hussein Iran of Koeweit binnen te vallen.

Wat nu volgt is dan ook geen verdediging van de Arabieren. Het gaat niet om `de' Arabieren, het gaat erom welke stromingen in de Arabische wereld de boventoon weten te voeren: de liberale en individualistische, of juist de totalitaire. En waarom.

En voor een goed begrip van de huidige stemming in de Arabische publieke opinie is de constatering onontkoombaar dat de Arabische wereld de afgelopen honderd jaar voortdurend is gebruikt en verraden door westerse regeringen. ,,Pleidooien om onze samenleving te hervormen naar westerse stijl zijn direct problematisch omdat datzelfde Westen ons al eeuwen manipuleert, voorliegt en uitbuit. Met de boodschap dat wij moeten democratiseren en de islam moeten herinterpreteren is niets mis. Maar de boodschapper is ongeloofwaardig''. Aldus de pro-westerse zoon van een hoge Iraakse politicus van voor de machtsgreep van Saddam. Hij is al veertig jaar in ballingschap maar durft niet met zijn naam in de krant want hij heeft nog familie in Irak.

Intelligentsia

Terwijl de Arabische regiems de fundamentalisten steunden, verdween de liberale intelligentsia in de gevangenis, vluchtte naar het vrije Westen of werd fundamentalist. Er kwam geen synthese tussen de tradities waaruit de Arabieren voortkomen en de westerse consumptiemaatschappij waar ze op afstevenen. Het onderwijs bleef op traditionele leest geschoeid want aan kritische burgers was geen behoefte. Net als in de gemiddelde Arabische familie is ook daar gehoorzaamheid nog altijd de hoogste deugd – zelf nadenken is subversief en

Vervolg op pagina 24

Een bevlekt blazoen

Vervolg van pagina 23

godslasterlijk. De waarheid is bekend, je moet hem alleen aanvaarden, je hem kritiekloos eigen maken en toepassen. Men kan uitstekend uit het hoofd leren, maar creativiteit en kritisch denken worden permanent ontmoedigd. Sociale wetenschappen, alfastudies en de liberal arts staan in laag aanzien. Arabische jongeren kiezen hetzij voor technische studies als medicijnen, bouwkunde en informatica, hetzij voor religieuze studies. In geen van beide velden leer je discussiëren, je eigen aannames en vooroordelen te onderzoeken.

Vandaar ook, zegt Hagib, dat de Koeweiti's die de afgelopen maanden drie aanslagen op Amerikanen pleegden en zij die in Afghanistan met Bin Laden meevochten stuk voor stuk heel jong waren. Na een opleiding waar de eigen inbreng nul is, vervolgt ze, eindigen negen van de tien jongeren bij de overheid want die garandeert iedere afgestudeerde een baan. Daar hebben ze niets te doen, want er is helemaal geen werk voor al die mensen. Er is geen onderlinge concurrentie of impuls tot zelfontplooiing – ze kunnen niet worden ontslagen. En eigen inbreng heeft ook geen zin want de meeste baantjes worden verdeeld op basis van contacten in plaats van op capaciteiten.

Dit is het perspectief van de jeugd in de Arabische Golf en het verbaast Hagib dan ook niet dat relatief zoveel Golf-Arabieren aansluiting zoeken bij Al-Qaeda – het gaat hier niet om armoede, maar om identiteit. En die biedt Bin Laden.

,,Wij zijn hier al jaren krankzinnig aan het verwestersen maar tot tien jaar geleden zagen weinig mensen dat als een probleem'', zegt Wafa Al-Rashid. Zij is een vrijgevochten vrouw met een masters in Franse literatuur en werkt voor de Koeweitse effectenbeurs. Ze draagt geen hoofddoek en zit vol cynische grappen over ongeëmancipeerde Arabische mannen. ,,Want we konden tegenover onszelf blijven volhouden dat wij Arabieren weliswaar de hele dag in McDonald's naar Amerikaanse popmuziek luisterden, maar dat we tegelijkertijd onze cultuur en tradities in ere hielden. Maar na de Amerikaanse bevrijding van Koeweit bleek dat de Amerikaanse troepen bleven in Saoedi-Arabië. De tweede intifada brak uit en dag in dag uit zien we nu Israëliërs met Amerikaanse wapens de Palestijnen bezetten en vermoorden. Bush noemt Sharon een man van de vrede. Dan krijg je 11 september en een golf van anti-Arabische en anti-islamitische maatregelen en retoriek in Amerika. Bush heeft het over een kruistocht, Golf-Arabieren die al dertig jaar in Amerika de zomer doorbrengen worden op Amerikaanse vliegvelden behandeld als terroristen. Als een jonge Koeweiti nu in McDonald's zit, heeft hij ergens, diep in zijn hart, het gevoel dat hij verraad pleegt, dat hij meewerkt aan zijn eigen onderdrukking. Het is een kwestie van gezichtsverlies.''

Verplaats je met dit in het achterhoofd naar een marktplein in de Arabische wereld. Links staat de liberale Arabier, rechts de fundamentalist en in het midden de massa gewone Arabieren die partij moeten kiezen. De liberaal zegt in grote lijnen: ,,Democratie is niet iets westers, het kwam gewoon toevallig als eerste op in het Westen. De beste manier om onze onafhankelijkheid en cultuur te behouden, is om die democratie en vrije markt hier te introduceren. Wij moeten hervormen en leren van het Westen en kritisch kijken naar onze eigen fouten. Dat is geen knieval of blinde imitatie van het Westen, integendeel. Zo betekent ook de scheiding tussen moskee en staat niet het einde van onze godsdienst, maar juist de optimale bescherming ervan. Zodat eenieder op zijn of haar eigen manier de islam kan interpreteren, zonder dat de vrijheid van anderen wordt geschonden.''

Het is een genuanceerde boodschap, die niet direct aantrekkelijk is, omdat je ook de hand in eigen boezem moet steken.

Dan neemt de fundamentalist het woord. Hij zegt in grote lijnen: ,,Het Westen is al eeuwen bezig met de knechting en vernietiging van de islam, omdat ze weten dat ze hun macht over de wereld verliezen als wij hier de ware islam gaan toepassen. Die ware islam komt immers van God, dus hoe is het mogelijk dat wij niet onafhankelijk en machtig zullen zijn waneer wij Gods wil toepassen? Luister niet naar de zoete praatjes van die liberale agent van het Westen, maar kijk naar wat het Westen doet, zie hoe het met twee maten meet in het geval van Israël. Hoe het onze tradities en religie uitholt met wezenloos consumentisme. Het Westen wil ons veranderen in volgzame leveranciers van olie en willoze consumenten van hun producten. En de oorlog tegen Irak is de volgende stap.''

Een van deze twee gedachten, of een variant daarop, speelt door het hoofd van een Koeweiti als hij of zij op een brede boulevard moeten wachten voor een passerend Amerikaans legerkonvooi. Als hij om de verveling te verdrijven even de radio aanzet hoort hij op de korte golf vrijwel alle stations commerciële westerse en Arabische popmuziek afspelen, afgewisseld door eindeloze reclames: `oh schatje, ik hou zo van je' en: `de nieuwe BMW, voor de succesvolle man die weet wat hij wil'. Als hij overschakelt naar de AM-zender zenden alle kanalen Koranverzen uit, of klinken gesprekken en inbelshows met schriftgeleerden die uitleggen dat de Koran voorspelt dat uiteindelijk de moslims zullen overwinnen. Ze raden een beller die worstelt met faalangst aan `veel te bidden'.

Dat zijn de twee volstrekt gescheiden werelden waarin Koeweiti's nu leven. Het is moeilijk te zien hoe AM en FM ooit nog zullen samenkomen.