Verdediging

Desdemona is een vrouw met de de kracht van de onschuld, vindt regisseur Ivo van Hove. Hij reageert op de brief van actrice Catherine ten Bruggencate van vorige week. Volgens haar wordt de vrouwenrollen van Shakespeare steevast onrecht gedaan door regisseurs.

Beste Catherine,

In jouw kanttekeningen bij onze Othello stel je dat het de zoveelste enscenering is van ,,een heerlijke krachtmeting voor twee acteurs van mannelijke kunne, waarin een jong ding haar hoofd netjes op het offerblok legt, nadat een kleurloze dame haar lakens verschoond heeft''. Het jonge ding waar je op doelt is Desdemona, de jonge vrouw van Othello, de kleurloze dame is haar vriendin Emilia.

Jou overkomt wat vele personages overkomt: niet altijd ziet een mens wat hij ziet.

De scheiding die jij daarbij tussen mannen en vrouwen wilt aanbrengen, bestaat bij Shakespeare niet.

Omdat theater gaat over details en niet over slogans of concepten, wil ik je graag meenemen op een reis door onze Othello. Een reis naar het hart van de duisternis, om met Joseph Conrad te spreken. Deze reis eindigt in het bed, niet een offerblok zoals jij dat noemt, maar de plek waar de liefde tussen twee mensen ten onder gaat.

In jouw visie is de mens (i.c. Desdemona en Emilia) een al te rationeel wezen dat greep denkt te hebben op de gebeurtenissen die zijn leven bepalen. Het stuk toont daarentegen dat er andere krachten in het geding zijn, die je niet vanuit inzicht en overzicht kunt bedwingen.

Eén van de vreemdste gebeurtenissen in Othello is de storm. Niet alleen vindt de storm plaats tussen twee bedrijven in en vindt hij niet plaats op het toneel, maar bovendien beslecht de storm de oorlog tegen de Turken, die collectief verdrinken. De grote triomftocht van Othello vindt dus plaats dankzij een natuurverschijnsel.

De natuur is in zowat alle stukken van Shakespeare aanwezig. De natuur als verwoestende kracht en als plek waar sluimerende gevoelens naar boven komen.

Shakespeare is een realist, hij weet dat de mens slechts een atoom is in het heelal. Zijn personages dobberen mee op de golven van de oceaan van het leven en denken richting te kunnen geven op de te varen koers. Tevergeefs, zo blijkt steeds maar weer.

,,Kan liefde de wereld redden?'' is de leidraad van onze voorstelling. Ons antwoord is: ,,Ja''. Desdemona wankelt niet, zij houdt van Othello tot het fatale eind. Want ook de onschuld is een kracht. Maar voor het zover is, laat Shakespeare ons de vele gezichten van die liefde zien. Jij beschrijft daarvan slechts één kant. Het begint inderdaad met de `zelfbewuste woorden van de zojuist in het geheim gehuwde Desdemona', die zij in onze voorstelling brengt als een `maidenspeech' in de (door mannen bevolkte) senaat. Vervolgens speelt zich een rijk gelaagde huwelijkstragedie af. We maken (achter de gesloten gordijnen) een huwelijksnacht mee, we zien hoe dat huwelijk vol levenslust is in de scène met de boksbal. Maar midden in deze vrijscène gooit Desdemona Othello van zich af om haar mening over de liefde duidelijk te maken.

Voor Desdemona is de liefde een ernstige zaak, ze heeft er haar land voor verlaten, ze heeft de banden met haar vader doorgeknipt. Ze heeft kortom alles opgegeven. Ook Othello heeft zich los gevochten van zijn slavenafkomst, heeft alles achter zich gelaten en is een perfect geassimileerde vreemdeling in Venetië. Los van hun roots staan ze naakt tegenover elkaar. Puurder kan een relatie niet zijn.

En dan komt Shakespeare's bijzondere visie tot volle bloei. De totale éénwording die we via de liefde zoeken blijkt onmogelijk. Ieder mens is van nature een vreemde voor de ander. Romeo en Julia snijden ook de banden met hun familie door om hun liefde te beleven. Romeo sterft. Julia sterft. Desdemona sterft. Othello sterft.

Hoe komt het dat jij in Karina Smulders' Desdemona enkel een willoos slachtoffer ziet? Hoe komt het dat jij de openhartige diepgaande gesprekken tussen Emilia en Desdemona als `vrijblijvend', als `kibbelen' ervaart?

Wij hebben in onze Othello een aantal keuzes gemaakt, waarvan we maar kunnen hopen dat de toeschouwer ons daarin volgt. Spijtig genoeg vallen ze niet samen met jouw interpretatie van wat je gezien hebt.

Cruciaal in de tekst van Shakespeare is voor ons de grote scène waarin Othello Desdemona ontbiedt, nadat hij haar in het openbaar geslagen heeft, in aanwezigheid van een gezant van het hoogste gezag van Venetië. Deze scène heb ik geregisseerd als een gesprek van twee mensen die weten dat hun relatie voorbij is. Uitgevochten zitten ze tegenover elkaar, Othello weent, Desdemona is `half in slaap' zoals ze tegen Emilia zegt. We zijn getuige van het failliet van een huwelijk, waarvan de reden door beiden niet begrepen wordt. Het is een scène uit een film van Ingmar Bergman. Het is in deze gemoedstoestand dat Desdemona vraagt de huwelijkslakens op het bed te leggen. Niet als het begin van een `krachtmeting', wel vanuit een diepe verbondenheid met de man voor wie ze alles heeft opgegeven. Ze vraagt aan Iago, maar eigenlijk aan zichzelf, wat ze kan doen om Othello's liefde terug te winnen. En alsof ze een bloedtransfusie heeft gekregen, verrijst ze als een feniks uit haar as. Tot in het merg van haar gebeente verzucht ze: ,,wreedheid kan veel teweegbrengen en zijn wreedheid is in staat mijn leven te verwoesten maar kan mijn liefde nooit aantasten''.

Desdemona kiest voor haar liefde en geeft haar leven opnieuw een toekomst. Ze rent naar haar slaapkamer, waar ze samen met Emilia het huwelijkslaken op het bed legt. Ze is opgewonden, verwacht haar man, wil met hem samen zijn, alleen met zijn tweeën, onder de lakens waar enkel de taal van de liefde gesproken wordt. Dat is ook wat ze voelt als Othello naakt aan haar bed staat.

Ze is ondertussen in slaap gevallen, het wachten duurde langer dan voorzien. In een heerlijke halfslaap schuift zijn lichaam tegen het hare, hij praat over doden, over haar doden. En dan gebeurt er iets mysterieus. Desdemona reageert niet zoals we dat verwachten, ze gaat in op zijn fantasieën, maar niet als `willoos slachtoffer'. Shakespeare's verbeelding is hier uniek. Om dit moment te begrijpen, moeten we naar het eerste bedrijf, waarin voor alle personages het geheim schuilt voor het hele stuk en waarin Othello vertelt hoe hij Desdemona heeft leren kennen. Namelijk door verhalen te vertellen over zijn vaak gewelddadige avonturen: ,,zij had mij lief om de gevaren die ik doorstond''. Desdemona zelf zegt: ,,terwijl hij ten strijde trekt, dan zal ik de rituelen waarom ik hem liefheb niet kunnen aanschouwen. Ik bedoel de riten van barbaarse bloeddorst''. Desdemona's liefde is verbonden met geweld, met dood. In de slaapkamer herbeleeft ze het eerste moment van haar liefde. Pas als Othello concreet wordt en over de zakdoek begint die zij aan Cassio gegeven zou hebben, beseft zij dat haar man niet gekomen is om te vrijen, maar om oorlog te voeren, om haar te vernietigen.

Wat we daarna tonen is Desdemona's gevecht met Othello, met de dood. Zij wil leven, maar fysiek verliest ze de strijd. De adem wordt haar afgesneden.

Ook Emilia ziet niet wat ze ziet. Komt Othello pas op de laatste bladzijde tot inzicht, Emilia's tragiek is dat ze te laat ontdekt dat haar man een schoft is.

Ze houdt van Iago, ze gelooft in haar huwelijk en kan zelfs glimlachen om Iago's seksistische en racistische grapjes. De wetten van de liefde zijn even ondoordringbaar als die van de natuur. Hoe vaak vragen we ons over koppels af hoe het mogelijk is dat die kunnen samenleven? We zien het ware gelaat van deze relatie in de befaamde zakdoekscène. Emilia is getuige van de tederheid waarmee Desdemona haar Othello troost: ze wil hem een zakdoek om het hoofd binden tegen de hoofdpijn. Als bij toeval blijft de zakdoek op het toneel achter en Emilia herinnert zich dat haar man deze altijd al heeft willen hebben. Dan wordt de zakdoek een symbool voor huwelijksgeluk: als een bruidsgeschenk geeft ze de zakdoek aan Iago en vlijt zich tegen hem aan. Ze is gelukkig. De zakdoekscène is voor Emilia een liefdesscène.

Maar ook al is Emilia een observator en weet ze tot in detail wat andere mensen drijft, over zichzelf en over haar eigen relatie reflecteert ze niet. Rationeel weet ze dat mannen ontrouw zijn, over relaties in het algemeen is ze pessimistisch. Ze weet dat de liefde ons drijft en bedriegt. Wanneer haar man een bedrieger blijkt, is het alsof al haar littekens weer open wonden worden en machteloos krijst ze om haar verlies. Haar man heeft maar één antwoord, hij knijpt haar keel dicht.

Emilia ziet alles, maar zien is niet in-zien.

Dat maakt haar niet `onnozel', wel menselijk.

Met hartelijke groet,

Ivo

`Othello' toernee t/m 25 maart. Inl (020) 523 7800

www.toneelgroepamsterdam.nl

De brief van Catherine ten Bruggencate is te lezen op www.nrc.nl.