Go North

Eindelijk erkent Australië waar het ligt. Niet langer met de rug naar Azië toe. De spoorlijn die het zuiden met het noorden zal verbinden en een landbrug met de buren slaat is het bewijs. ,,Er is daar een markt van miljarden mensen.''

Nog een jaar, dan is de Australische transcontinentale zuid-noord-spoorlijn klaar. Nu houdt de lijn uit het zuiden nog op in Alice Springs, in het hete, droge en rode midden van het land. Meer dan duizend werkers bouwen in drie jaar de ontbrekende schakel van 1.400 kilometer naar de noordelijke tropische havenstad Darwin. ,,Dit is de landbrug naar Azië. Sydney komt voor vracht een week dichter bij Azië te liggen'', zegt de eerste minister van de Northern Territory, Clare Martin. De lijn gaat deels over grondgebied van Aboriginals, die zonder morren meewerken. ,,Sommige inheemse bewoners hebben door de spoorlijn voor het eerst in hun leven betaald werk'', zegt Aboriginal-leider Sean Lange.

Straks vertrekt er dagelijks één vrachttrein van anderhalve kilometer lengte uit zowel Darwin in het noorden als Adelaide in het zuiden van het continent. De reis van drieduizend kilometer door het hart van Australië duurt veertig uur. Er komt ook één retourrit per week voor een passagierstrein tussen Adelaide en Darwin. De bouw en exploitatie van de lijn is een publiek-privaat partnerschap tussen particuliere belangen uit Australië en de Verenigde Staten en de Australasia Railway Corporation. Daarin zijn de regeringen van de Northern Territory (een gebiedsdeel met bijna alle verantwoordelijkheden van een staat, met uitzondering van enkele aan de federale regering voorbehouden wetgevende bevoegdheden), de staat South Australia en de federale regering van Australië vertegenwoordigd. Deze zorgen voor een bijdrage van 450 miljoen Australische dollar (252 miljoen euro) aan de totale investering van zo'n 850 miljoen Australische dollar (476 miljoen euro). De grootste bijdrage komt van het particuliere consortium Asia Pacific Transport (APT). Gekozen is voor het zogenaamde BOOT-model (`Build, Own, Operate and Transfer Back'), waarbij APT de spoorlijn voor vijftig jaar exploiteert en onderhoudt. Daarna krijgt de overheid de lijn in bezit.

De belastingbetaler heeft het financiële risico dus grotendeels op de private sector afgewenteld. APT verwacht echter dat de dat een groot deel van de vracht tussen Australië en Azië via de spoorlijn gaat lopen en dat de investeringen winstgevend zullen zijn. Onafhankelijke Australische commentatoren hebben twijfel over de rentabiliteit geuit. Ze verwachten dat het niet mee zal vallen de rederijen te overtuigen voor een concurrerend tarief uit Azië naar Darwin, in plaats van rechtstreeks naar Sydney of Melbourne, te varen. De concurrentie wordt hevig. De havens bij de grote steden hebben schaalvoordelen. Ook na het gereedkomen van de nieuwe lijn blijven er veel ontbrekende schakels in het Australische spoorwegnet. Grote omwegen zijn daardoor onvermijdelijk. In het havengebied van Darwin heerst echter optimisme. Er rijden enorme bulldozers af en aan op een leeg terrein, waar kort geleden nog water was en waar nu een overslagterminal wordt gebouwd. Hier kunnen straks containers naadloos van de trein het schip in. Bevoorrading volgens het `just-in-time'-principe wordt in de bedrijfsvoering van bedrijven steeds belangrijker. De snellere spoorlijn zal daarbij helpen, hoopt het plaatselijke havenbedrijf. Voor distributieactiviteiten is Darwin ook veel goedkoper dan de volle en moeilijk bereikbare industrieterreinen van Sydney of Melbourne, verwacht men in Darwin.

De eerste plannen voor de spoorlijn dateren uit de negentiende eeuw. Daarmee is de bijnaam `Nevernever line' verklaard. Voor handel met Azië was de lijn niet nodig. Australië heeft zijn Aziatische noorderburen heel lang letterlijk en figuurlijk de rug toegekeerd. Dat kwam ook door het immigratiebeleid, dat jarenlang niet-blanken buiten het land hield. De inwoners zijn echter zo ver mogelijk van Azië weggekropen. De miljoenensteden Brisbane, Sydney en Melbourne liggen aan de uiterste oost- en zuidranden van het eilandcontinent, dat daar herbergzamer is. Australiërs zijn zo niet alleen door de zee, maar vooral door het hete en ontoegankelijke midden van het continent van hun noorderburen gescheiden. Europa en de Verenigde Staten bleven intussen de belangrijkste economische en politieke partners, niet landen uit het nabije Azië.

Toch werden de banden met het naburige werelddeel belangrijker. In de jaren tachtig nam de Laborregering van Bob Hawke het initiatief voor de oprichting van de APEC, de economische samenwerkingsorganisatie van landen rondom de Stille Oceaan. Hawke's opvolger, politieke geestverwant en uitgesproken republikein Paul Keating verklaarde in 1995 zelfs dat Australië een ,,Aziatisch land'' was.

De Northern Territory ging het verst met het aanvaarden van Azië als directe buur. Eerste minister Clare Martin, ook van Labor, sluit nu namens haar gebiedsdeel rechtstreekse samenwerkingsovereenkomsten met regio's in Aziatische landen. ,,Azië ligt voor `Territorians' naast de deur. Ik ben een politicus van de snit van Hawke en Keating. In toekomst kan heel Australië niet om Azië heen. Er is daar een markt van miljarden mensen. De spoorlijn is daarom een volstrekt logische ontwikkeling'', zegt ze.

Darwin is de snelst groeiende stad van Australië. Dat komt door de toenemende internationale handel en door de olie- en gaswinning in de nabije Timorzee. Daarnaast jaagt de recente Australische defensiestrategie de groei aan. Het land verplaatst de meeste defensie-infrastructuur naar de noord- en westkusten: de enige denkbare dreiging komt immers uit het noorden. In het noordelijkste deel van de Northern Territory verrezen de afgelopen jaren nieuwe kazernes en een moderne luchtmachtbasis. De marinehaven werd vernieuwd. Sommige waarnemers zeggen dat de spoorlijn juist deel uitmaakt van een nieuwe barrière tegen Azië in plaats van een opening naar dat werelddeel te bieden. De spoorlijn heeft zeker een belangrijke militair-strategische functie. Hij kan in crisistijd voor snel transport van zwaar materieel worden gebruikt, zegt een woordvoerder van de Australasia Railway Corporation.

De huidige conservatieve federale minister-president John Howard is bepaald geen Aziatische bruggenbouwer. Hij zei vorig jaar dat Australië preventieve aanvallen zou kunnen uitvoeren op terroristische doelen in buurlanden, wanneer die de Australische veiligheid zouden bedreigen. De waarschuwing kwam vlak na de bloedige aanslagen in oktober in Bali, waarbij honderd Australiërs omkwamen. Regeringen in de Aziatische hoofdsteden waren woedend over Howards aanmatigende opstelling. De minister-president stuurde onlangs ook Australische militairen naar de Golf. Verwacht wordt dat ze met de Amerikanen zullen meevechten tegen Irak. In buurland Indonesië, het land met het grootste aantal moslims ter wereld, heerst daarover woede en onbegrip.

,,Handel en diplomatie zijn verschillende zaken'', zegt econoom Ivan Colhoun van de Deutsche Bank in Sydney. ,,Van de retoriek van politici trekken zakenmensen zich vaak weinig aan. Het geruzie met Azië bedreigt de handel niet onmiddellijk. Australië voert ook graan uit naar Irak.''

Toch is voor toenemende economische integratie een stabiel politiek klimaat wenselijk. Is Clare Martin daarom ongerust over de door Howard in Azië aangerichte diplomatieke schade? Ze zwijgt een tijdje. ,,Ik heb erover met hem gesproken. Voor ons beiden zijn goede relaties met Azië van cruciaal belang. Ik wil snelle besprekingen met Aziatische regeringen over veiligheidszaken. Daar wil onze Territory-regering ook rechtstreeks bij betrokken zijn. Dit is onze regio.''

Martins gebiedsdeel loopt met de nadrukkelijke Aziatische oriëntatie voorop in Australië. Ook het beleid jegens de Aboriginal-bevolking is betrekkelijk progressief. In de Northern Territory is een kwart van de 200.000 inwoners inheems. Landelijk is hun aandeel nog geen drie procent. In de Territory is veertig procent van het grondgebied inmiddels in handen van Aboriginals. Toch blijft de achterstand van de inheemse bewoners ook in dit gebiedsdeel overal zichtbaar. Op pleinen in het centrum van Darwin doden tientallen arme Aboriginals de tijd met niksdoen of bedelen bij toeristen.

Aboriginal-spoorwegarbeiders zijn prominent aanwezig op een feestje in het Buchanan-constructiekamp, halverwege Darwin en Alice Springs. Ze drinken bier met blanke collega's en mooie jonge inheemse vrouwen serveren voedsel. Hier in the middle of nowhere vieren politici, spoorwegbazen en -werkers dat er weer stukje van de verbinding klaar is. Iedereen feliciteert elkaar op een door alcohol gesmeerde egalitaire ontmoeting. ,,We're all mates here'', zegt Jason Maupin, een jonge lasser uit Queensland. Maupin: ,,Ze zeggen dat we geschiedenis schrijven. Maar we laten ons natuurlijk goed betalen voor ons lange isolement in de hitte''.

De grijzende Aboriginalstamoudste Jimmy Wavehill heeft zich voor de feestelijkheden in een smetteloos wit shirt gehuld. ,,Ik heb altijd met paarden en vee gewerkt'', zegt hij. ,,Onze mensen hebben afrasteringen van de lijn gemaakt. We hebben er veel van geleerd. Onze stam heeft 2.000 vierkante kilometer grond. Als we dit stuk land kunnen omheinen, gaan we dit voor veeteelt gebruiken.'' Hij lijkt ingenomen met het vooruitzicht.

Toch formuleert hij, heel voorzichtig, enige kritiek op de spoorverbinding over het grondgebeid van de stam. ,,De lijn heeft gevolgen voor ons. Zo waren er bomen die voor ons een verbinding vormden met onze `Droomtijd'. Die zijn door de spoorlijn verdwenen.'' Hij zwijgt even, en zegt dan: ,,Maar er groeien nieuwe voor in de plaats''.

Was het bouwen van een spoorlijn over gewijde grond inderdaad zo simpel? Antropoloog John Avery, de blanke directeur van de Aboriginal Areas Protection Authority, geeft vergunningen af voor werkzaamheden die gevolgen kunnen hebben voor het erfgoed van de oorspronkelijke inwoners van Australië. Hij zegt dat Aboriginals al tienduizenden jaren in de Northern Territory wonen. ,,Voor de kolonisten was het gebied eindeloos en ongedifferentieerd, maar voor de nomadische Aboriginals hebben veel plekken wel degelijk een identiteit'', legt hij uit. ,,Die zijn een schakel naar die prehistorische `Droomtijd', waarin hun wereld werd gecreëerd.''

De Aboriginal Areas Protection Authority verbiedt elke verandering op plaatsen die direct verband houden met de schepping. Elders mag geen schade worden aangebracht aan bepaalde bomen, rotsen, waterplaatsen of heuvels. Volgens Avery stelde de spoorwegmaatschappij zich tijdens de consultatie welwillend op. ,,Bij Alice Springs is een nieuw tracé gekozen, omdat de route aanvankelijk te dicht langs de `Devil's Marbles' liep. Dit is een groep enorme ronde rotsblokken, volgens Aboriginals de eieren van de regenboogslang. Er was ook financiële compensatie. Aboriginals verwerven aandelen in de spoorwegmaatschappij voor het afstaan van stukken grondgebied of schade daaraan. Wanneer de spoorlijn winstgevend is, zullen de Aboriginals daar dus ook van profiteren.'' Op den duur is het economisch effect van de spoorlijn voor de Aboriginals heel beperkt, zegt Sean Lange van de Northern Land Council. Zijn organisatie beheert grondgebied voor de oorspronkelijke bewoners en helpt met economische ontwikkeling. ,,Als de trein straks rijdt, is er weinig werk meer. De overheden wilden wel zo veel mogelijk oorspronkelijke bewoners bij de bouw inschakelen. De lijn gaat door het gebied van vijftien verschillende stammen met in totaal 2.000 mensen. We hebben 115 Aboriginals aan tijdelijk werk kunnen helpen. Bij de fabriek voor betonnen spoorbielzen in Katherine was zelfs de helft van de arbeiders inheems. De productiviteit was volgens de buitenlandse bazen de hoogste die ze ooit hadden gezien. We zijn daar trots op. Dit project gaf veel inheemse bewoners een goed voorbeeld.''

Bij het kamp klimt Jimmy Wavehill op een enorme locomotief en staart voor zich uit. Voor hem liggen de nieuwe lange kaarsrechte rails. Ze lopen `over' de horizon van zijn onbewoonde grondgebied. De overvolle Aziatische steden die de spoorlijn dichterbij moet brengen liggen in een volledig andere wereld. Wavehill geniet van de aandacht van journalisten en televisiecamera's. Het aan elkaar lassen van twee baanvakken bij het Buchanan Camp is nationaal Australisch nieuws. Toekomstige werkgelegenheid lijkt al weer van minder belang. ,,De spoorlijn is goed voor ons'', zegt Wavehill. ,,Onze kinderen kunnen straks naar de treinen kijken.''