Bij Defensie is de bodem in zicht

Het ministerie van Defensie is al `uitgeknepen als een citroen', maar de PvdA wil er nog verder bezuinigen. Tot verontwaardiging van het CDA.

De eerste treinen met Amerikaans oorlogsmaterieel voor een mogelijke oorlog tegen Irak denderden al door Nederland, toen CDA en PvdA begin deze week het defensiebeleid voor de volgende kabinetsperiode met elkaar bespraken. Net als over de Irak-kwestie in het algemeen bleken er ook op dit terrein grote verschillen tussen de aspirant-coalitiepartners te bestaan.

Tot verontwaardiging van het CDA stelde de PvdA voor om de komende vier jaar nog eens een half miljard euro te bezuinigen op de defensiebegroting. Bovendien wil de PvdA af van de kostbare deelname aan de ontwikkeling van de Joint Strike Fighter (JSF). Nederland betaalt hiervoor 800 miljoen dollar en hoopt in ruil daarvoor een groot bedrag aan orders binnen te halen voor het bedrijfsleven. Nederland kan zich alsnog uit het project terugtrekken, maar daarmee zijn hoge kosten gemoeid.

Voor het CDA is terugtrekken uit het JSF-project hoe dan ook onbespreekbaar. ,,Wie in het kabinet stapt, stapt in de JSF'', aldus een adviseur van premier Balkenende deze week. Staatssecretaris Van der Knaap (CDA), die een paar weken geleden in Washington was in verband met de JSF, maakt zich naar eigen zeggen geen grote zorgen over deze kwestie. ,,Ik verwacht geen heibel over de JSF.''

Het bezuinigingsvoorstel van de PvdA is intussen tegen het zere been van het ministerie van Defensie. Op verzoek van de informateurs Donner en Leijnse heeft het ministerie onlangs een vertrouwelijke notitie opgesteld over de stand van zaken op defensiegebied. Daarin wordt gemeld dat nog meer bezuinigingen niet mogelijk zijn zonder de doelmatigheid van de organisatie aan te tasten.

,,Het houdt een keer op'', zegt een hoge bron op Defensie. Hij wijst erop dat het departement zich al ruim een decennium geplaatst ziet voor de ene ingrijpende bezuinigingsronde na de andere. Nu nog worden op Defensie bezuinigingen afgewikkeld die tien jaar geleden al in gang zijn gezet door de toenmalige minister Ter Beek.

Ambtenaren wijzen erop dat het nauwelijks mogelijk meer is voor het departement op korte termijn geld te besparen, omdat veel uitgaven al via contracten vastliggen. Weliswaar zouden materieelcontracten in theorie kunnen worden opgezegd, maar daaraan zijn hoge kosten verbonden.

Hierbij valt te denken aan de Pantserhouwitser 2000, waarmee een bedrag van 422 miljoen euro is gemoeid. Terugtrekking hieruit zou zeker 100 miljoen euro kosten. Voorts zou Defensie meer mensen kunnen ontslaan, maar ook die houden vervolgens recht op wachtgeld. Zulke bezuingingen laten daarom pas na verloop van jaren hun volle invloed op de begroting gelden.

Ook het huidige demissionaire kabinet legde Defensie vorige zomer bezuinigingen op, van ruim 800 miljoen euro voor vier jaar. Het departement kreeg ruim 27 procent van alle zogeheten volume- en efficiencykortingen op de departementen voor zijn kiezen, hoewel Defensie maar 6,5 procent van de uitgaven op de Rijksbegroting uitmaakt. Door deze bezuinigingen zag Defensie zich onder meer genoopt 2.000 van de 6.000 staffuncties te schrappen. In 2007 moeten in totaal 4.800 van de in totaal 68.000 banen zijn verdwenen.

Binnen Defensie stelt men dat de politici zich moeten realiseren dat nieuwe bezuinigingen alleen zijn te verwezenlijken als het ministerie minder taken gaat vervullen, bijvoorbeeld minder deelname aan internationale vredesmissies. ,,We moeten onszelf niet voor de gek houden. De citroen is echt helemaal uitgeknepen'', aldus een medewerker van Defensie.

Oud-minister Korthals gaf vorig najaar al aan dat het departement er niet aan ontkwam enkele operationele taken af te stoten, zoals een reductie in het aantal F-16's en een vertraagde invoering van het derde mariniersbataljon. De Tweede Kamer maakte hiertegen echter bezwaar, zonder overigens aan te geven waar Defensie extra geld zou moeten vinden.

Bij Defensie erkennen veel ambtenaren overigens wel dat het goed zou zijn als de politiek voor de langere termijn scherper kiest welke taken Defensie moet vervullen. Dat zou nuttiger zijn dan steeds verder plakjes af te snijden van elk defensie-onderdeel afzonderlijk, zoals nu vaak gebeurt, stellen ze. Maar ook bij zulke heroriëntaties zou het volgens hen een illusie zijn te denken dat Defensie op korte termijn met veel minder geld toe zou kunnen. Zulke reorganisaties zijn juist erg kostbaar.

Anders dan de PvdA is het CDA er wel van overtuigd dat er voorlopig niet verder dient te worden gesneden in de defensiebegroting. Pikant is ook dat de huidige coalitiegenoten van het CDA, de VVD en de LPF, het mes evenmin opnieuw in defensie willen zetten. De VVD wil er zelfs nog 100 miljoen euro extra bij. Wel dringt de LPF, waarvan de fractieleider, Mat Herben, het ministerie als zijn broekzak kent, aan op een drastische hervorming van het ministerie. ,,Te veel mensen zitten nu nog achter het bureau, in plaats van achter een wapen'', zo staat in het programma van zijn partij te lezen.

Dit is het vijfde deel in een serie over `hobbels' in de formatie. Eerdere delen verschenen op 29 januari en 1, 5 en 12 februari.