Z-Afrika geen écht gidsland voor Irak

De Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki stuurt morgen wapen- experts naar Irak om te vertellen hoe zijn land vrijwillig heeft ontwapend. Speelt Zuid-Afrika de rol van gidsland wel terecht?

Het hoofd van de VN-wapeninspecteurs Hans Blix is ermee begonnen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Colin Powell, en zijn Britse collega, Jack Straw, volgden. En nu zegt de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki het ook: ,,Zuid-Afrika is hét voorbeeld van eerlijke en vrijwillige ontwapening: nucleair, chemisch en biologisch.'' Ontwapening zoals op dit moment van het bewind in Irak wordt verlangd.

Als gidsland stuurt Zuid-Afrika morgen zeven wapenexperts naar Bagdad, met toestemming van de Verenigde Naties. Zij moeten de Iraakse president, Saddam Hussein, gaan uitleggen hoe dat moet: vrijwillig ontwapenen.

Volgens Mbeki gaan de zeven Zuid-Afrikanen op een cruciale missie, ,,een missie die ons kan wegslepen uit het voorportaal van oorlog''. Daarmee heeft Thabo Mbeki de rol gekregen die hij het liefst speelt: die van diplomaat en vredestichter.

Maar de president speelt zijn rol op basis van een halve waarheid. Alleen de ontmanteling van Zuid-Afrika's kernwapenarsenaal begin jaren negentig mag een schoolvoorbeeld heten. De vernietiging van de biologische en chemische wapens die door het apartheidsregime werden ontwikkeld is nog altijd in nevelen gehuld.

Dat programma is nooit onderworpen aan onderzoek van buitenlandse wapeninspecteurs. De meeste documenten die de vernietiging zouden moeten bevestigen van de stoffen die in de laboratoria werden geproduceerd zijn vernietigd. En de enige expert die tot in detail weet wat er na het einde van het apartheidsregime met de chemische en biologische wapens is gebeurd, is een man die weinig Zuid-Afrikanen op zijn woord durven geloven. Zijn naam is Wouter Basson, alias `Dokter Dood'.

De vernietiging van de zes kernwapens die het apartheidsregime in de jaren zeventig en tachtig produceerde heeft Zuid-Afrika te danken aan de toenmalige president De Klerk. Zijn regering tekende in 1991 het nucleaire Non-Proliferatieverdrag (NPV) en begon direct aan de ontmanteling.

Het was een jaar na de vrijlating van Nelson Mandela en Zuid-Afrika snakte naar internationale erkenning. Daarom nodigde De Klerk in 1993 de inspecteurs van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) uit om te controleren of de ontmanteling correct was verlopen. Het IAEA had slechts een paar maanden nodig. Daarna bedankte het agentschap de Zuid-Afrikaanse autoriteiten voor zoveel medewerking en openheid.

Hoe vrijwillig die medewerking was is de vraag. Volgens Jackie Ciliers van het Institute for Security Studies stond De Klerk onder grote druk van de Amerikaanse regering van George Bush sr. ,,Die was als de dood dat de kernwapens in handen zouden vallen van het ANC.''

[Vervolg ZUID-AFRIKA: pagina 5]

ZUID-AFRIKA

Ontwapening was werk van Dr. Dood

[Vervolg van pagina 1]

Zo open en transparant als de ontmanteling van de kernwapens verliep, zo schimmig is de vernietiging van chemische en biologische wapens. Chandré Gould deed namens de waarheidscommissie onderzoek naar het programma en is co-auteur van het boek Secrets and Lies over Wouter Basson. Ze noemt de opruiming ,,slordig'', ,,verwarrend'' en ,,moeilijk te controleren''.

Zoals het interim-rapport van de waarheidscommissie in 1998 schrijft: ,,Het overzicht over het programma, de coördinatie en de richting die het nam, was in handen van één persoon: Dr Basson.'' Of zoals een getuige voor de waarheidscommissie verklaarde: ,,Basson wás het project.''

De briljante hartchirurg Wouter Basson werd eind jaren zeventig aangesteld als hoofd van het geheime wapenprogramma `Project Coast'. Bassons opdracht was om vaccins en kleding te ontwerpen die Zuid-Afrika's troepen moesten beschermen tegen aanvallen met chemische en biologische wapens.

Pas toen Basson in 1997 werd gearresteerd wegens betrokkenheid bij grootschalige drugshandel, hoorde Zuid-Afrika wat hij al die jaren werkelijk had uitgespookt. Volgens Gould was De Klerk noch zijn opvolger Mandela zich tot dat moment bewust van de enorme omvang van het programma.

Verhoren van de waarheidscommissie en de tweeënhalf jaar durende rechtszaak tegen Basson, hebben in detail zijn plannen blootgelegd. Project Coast was op zoek naar soorten gif die alleen de zwarte bevolking van Zuid-Afrika zouden treffen. Hij kreeg daarbij ruim baan van de apartheidsregering. Het doel heiligde alle middelen. Basson zou de uitvinder zijn van een hartaanvalspil, een anti-vruchtbaarheidspil, chocola met botulisme, sigaretten met miltvuur, suiker met salmonella.

Toen de blanke regering in 1993 begon te vermoeden dat Project Coast onbeheersbaar was geworden, gaf president De Klerk opdracht het programma te ontmantelen. De Klerk had juist de Chemische Wapens Conventie getekend. De laboratoria zouden alleen nog mogen worden gebruikt voor de ontwikkeling van traangas. Vierduizend kilo drugs, mandrax, cocaïne en xtc werd gedumpt in de zee. Ook tal van ziekteverwekkers zouden zijn vernietigd. De man die verantwoordelijk was voor deze opruiming? Wouter Basson. ,,Hoeveel we hadden, wat er precies mee is gebeurd: we weten het nog steeds niet'', zegt Gould. ,,We zijn volledig afhankelijk van de getuigenissen van Basson.''

Het beleid van het Zuid-Afrikaanse leger schreef voor dat alle documenten van Project Coast elke twee jaar werden vernietigd. Volgens het openbaar ministerie heeft die richtlijn de rechtszaak tegen Basson ook zo lastig gemaakt. Het gerechtshof in Pretoria sprak de hartchirurg vorig jaar vrij van 46 aanklachten wegens moord, samenzwering, fraude en drugsbezit.

Een aanbeveling van de waarheidscommissie aan de Zuid-Afrikaanse regering om een onafhankelijk onderzoek in te stellen naar de ontmanteling van het chemische en biologische wapenprogramma is niet opgevolgd. De Zuid-Afrikaanse regering spreekt nog steeds over een ,,Mickey-Mouse-programma'', dat niet kan worden vergeleken met Russische of Irakese programma's. ,,We hadden helemaal geen programma'', zegt Tom Markram, een van de wapenexperts die morgen naar Bagdad vliegt. ,,Project Coast? Daar heeft de waarheidscommissie mee afgerekend.''

    • Bram Vermeulen