Vrouw nog `half wezen' in Marokko

In Marokko wordt een nieuwe poging gelanceerd om het islamitisch familierecht te hervormen. De machtige militante islam is tegen.

De vrouw is maar een half wezen. Dat schreef mensenrechtenactiviste en dichteres Hakima Chaoui twee jaar geleden in een gedicht over de manier waarop de Mudawana, het orthodoxe islamitische familierecht in Marokko, de vrouw veroordeelt tot absolute onderworpenheid aan de man. Woedende imams meenden er een ondeugende parafrasering van de woorden van de profeet Mohammed in te herkennen. ,,Sindsdien wordt er in de moskeeën een campagne tegen mij gevoerd'', zegt Chaoui in het kantoortje van de Marokkaanse Organisatie van Mensenrechten in Rabat. Toen ze begin januari in het stadje Midelt een lezing hield over de hervormingen van de Mudawana, werd er in de lokale moskee nog eens aab herinnerd wat het lot was van hen die de profeet beledigen. ,,Men hoeft niemand te zoeken om haar te doden'', zo zou de imam op zijn beurt de koran hebben aangehaald.

Doden zijn er nog niet gevallen, maar zeker is dat de hervorming van de Mudawana, drie jaar terug in gang gezet onder auspiciën van de jonge koning Mohammed VI, onverminderd heftige emoties oproept in Marokko. De strijd speelt zich grofweg af tussen twee kampen. Aan de ene kant de hervormingsgezinde linkse en liberale middenklasse, waarin de Marokkaanse vrouwen een steeds zelfbewuster geluid laten horen. Tegenover hen staan de radicalere islamitische bewegingen zoals de aanhang van sjeik Yassine en de Islamitische Partij van Rechtvaardigheid en Vooruitgang (PJD), die iedere verandering van de Mudawana beschouwen als een westerse aanval op de hoekstenen van de ware moslimmaatschappij.

De kwestie is een gevoelige zaak voor de koning, die in Marokko in belangrijke politieke en religieuze zaken nog altijd de hoogste autoriteit is. Mohammed VI heeft in zijn toespraken bij herhaling laten weten dat de rechtspositie van de vrouw moet verbeteren. Maar anderzijds wil de vorst al te grote aanvaringen met de militante islam vermijden. Zeker nu deze bij de verkiezingen van vorig jaar is uitgegroeid tot een van de belangrijkste politieke krachten. De koning geldt officieel als de Amir al-Mouminine, aanvoerder der gelovigen. Maar de islamitische woordvoerders laten in steeds minder bedekte termen weten dat de vorst niet moet denken dat hij deze positie kan gebruiken om de moslimwetten sluipenderwijs te vervangen door een meer seculiere wetgeving.

Twee jaar vergaderde een koninklijke adviescommissie van specialisten en schriftgeleerden over de hervorming van de Mudawana. De koning, naar verluidt zwaar geïrriteerd door het gebrek aan resultaat, benoemde begin deze maand een nieuwe voorzitter in de persoon van Mohammed Boucetta.

Deze keuze leidde tot gemengde reacties. Boucetta, voormalig leider van de conservatieve Istiqlal, geldt als een ervaren politicus, die het mijnenveld van de Marokkaanse politiek op zijn duimpje kent. Maar is deze 79-jarige patriarch nu wel de meest aangewezen figuur om de discussie over de Mudawana dynamisch aan te pakken, zo vroeg men zich af.

Hoewel niet overal in Marokko toegepast, geldt de Mudawana als een familierecht dat gebaseerd is op een uiterst traditionele, orthodoxe interpretatie van de koran. Vooral de positie van de vrouw laat hierin veel te wensen over. De man kan haar aanhouden of verstoten, andersom niet. Van alimentatie is geen sprake, laat staan een opdeling van de boedel bij scheiding. Polygamie is toegestaan. Volgens veel vrouwen is het eerder vooral een uitdrukking van achterhaalde machocultuur. ,,Het probleem is niet eens zozeer de islam, maar de mentaliteit hier in Marokko'', meent Hakima Chaoui. ,,En de moslimpartijen weten dat.''

Chaoui somt op wat de grootste aanstoot geeft bij vrouwen- en mensenrechtenorganisaties. ,,De minimumleeftijd om te trouwen is voor meisjes 15 jaar, terwijl het voor jongens 18 jaar is. Een man kan zo scheiden als hij wil, een vrouw moet een eindeloze rechtszaak beginnen. Zelfs als ze in een hel leeft moet ze bij de man blijven. Een vrouw moet nog altijd toestemming van een man hebben om te trouwen.'' Veelwijverij komt nauwelijks meer voor. ,,Maar waarom blijft het dan toegestaan in de Mudawana'', vraagt Chaoui zich af.

Hoewel er geen termijn is gesteld, heeft de nieuwe commissievoorzitter beloofd meer vaart te zetten achter de hervormingen. Binnen de koran bestaat voldoende speelruimte om tot vernieuwing te komen, aldus Boucetta. ,,We zullen de tegenstellingen in onze maatschappij en de tijden waarin we leven in acht moeten nemen om vooruit te komen in de interpretatie van de koranteksten'', aldus de nieuwe voorzitter.

De koning wil een nieuwe Mudawana, die als referentiepunt moet gaan gelden voor de hele Arabische wereld, zo is al uitgelekt bij de eerste contacten tussen Boucetta en vrouwenorganisaties. De commissievoorzitter liet zich bij deze gelegenheid ontvallen dat de nieuwe Mudawana wel eens tot verbazing zou kunnen leiden.