Vermeers intieme vrouwen

In het Prado is sinds deze week een grote tentoonstelling te zien met werken van Vermeer en enkele van diens tijdgenoten. Vrouwen in hun Hollandse interieurs komen in Madrid prachtig tot hun recht.

Met meer dan gebruikelijke belangstelling opende het Prado-Museum deze week een tentoonstelling met negen werken van Johannes Vermeer en 32 werken van acht Hollandse tijdgenoten. De expositie Vermeer y el interior holandés (Vermeer en het Hollandse interieur) is volgens samensteller Alejandro Vergara van het Prado te zien als een logische opvolging van de overzichtstentoonstelling, twee jaar geleden in The National Gallery in Londen. Werd de schilder toen vooral getoond in relatie tot de stad Delft, nu staan de huiselijke interieurs centraal. ,,Wat wij doen is precies omgekeerd. We laten zien hoe verschillende schilders elkaar wederzijdse beïnvloedden met interieurs in heel Nederland'', aldus Vergara.

Hollandse meesters kunnen in Spanje op een meer dan gemiddelde belangstelling rekenen. De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) mag dan wel grotendeels uit het Spaanse geheugen zijn gewist, de culturele gevolgen laten zich nog altijd voelen. Vanaf Philips de Tweede gaapt er een imposante leemte in Spanjes nationale kunstschatten. Zo heeft het Prado geen enkele Vermeer in zijn collectie.

Dat nu negen van de vijfendertig werken van Vermeer worden tentoongesteld is uniek voor Spanje. De invalshoek van het Hollandse interieur, waar Vermeer zijn grootste faam aan dankt, is heeft conservator Vergara aangegrepen om de expositie uit te breiden met tijdgenoten Gerrit Dou, Gerard ter Borch, Jan Steen, Pieter de Hooch, Gabriël Metsu, Frans van Mieris, Nicolaes Maes en Emanuel de Witte. Gesneden koek uit het Hollandse erfgoed, dat zo naast elkaar toch weer voor verrassingen kan zorgen. Geen Hollandse binnenkamer anno zeventiende eeuw of er liggen wel Turkse kleedjes op de tafels, een gewoonte die het tot ver in de vorige eeuw heeft volgehouden. Opvallend is ook de aanwezigheid van hondjes binnenshuis.

,,Door de vergelijking met Hollandse tijdgenoten hebben we de mythe willen doorbreken dat Vermeer in een vrij geïsoleerde positie stond'', zegt Vergara. ,,Of de schilders Vermeer persoonlijk gekend hebben weten we niet, maar in een betrekkelijk kleine gemeenschap als Holland is het vrijwel onvermijdelijk dat zij elkaars werk kenden en elkaar hebben beïnvloed.''

In Spanje wordt vooral de hoofdrol voor de vrouwen en de intimiteit van de tafereeltjes opgemerkt. Wie de interieurs van Spaanse tijdgenoten bekijkt, begrijpt direct waarom. Een zaal verderop hangt Las Meninas, een van de bekendste werken van Diego Velázquez. Betrekkelijk ongedwongen poseert de kinderschare van koning Filips VI naast de schilder in het perspectief van een ruime kamer met schilderijen. De voorkeur voor een bijna fotografische momentopname deelt Vermeer met de Spaanse meester. Maar de huiselijke inkijkjes in het Holland van de zeventiende eeuw verschillen hemelsbreed van de meer ceremoniële, allegorische of religieuze schilderkunst uit deze periode die tot de vaste collectie van het Prado hoort. Vermeers burgervrouwen zijn verdiept in liefdesbrieven, staren dromerig in de spiegel naar een parelketting, betrekken de toeschouwer triomfantelijk in hun versiertoer of kijken zelfbewust de camera in terwijl ze op het virginaal tokkelen. De sociale context is anders, maar ook het perspectief van een bijna onbeschaamde voyeur laat zien dat er meer aan de hand is dan op het eerste gezicht lijkt.

De expositie maakt eens te meer duidelijk dat de schilder meer wilde uitdrukken dan een bijna fotografische verbeelding van het Hollandse binnenhuis. De veronderstelling dat Vermeer werkte met een camera obscura en andere middelen om het perspectief zo nauwkeurig mogelijk te kopiëren uit de werkelijkheid, lijkt plaats te maken voor de gedachte dat Vermeer een meester was in het mengen van werkelijkheid en verbeelding. Perspectieven kloppen niet altijd, terwijl ook details zijn bijgevoegd of weggelaten. ,,We weten dat de Hollandse interieurs anders waren. De terugkerende zwart-witte tegels bijvoorbeeld, lagen meestal alleen in de entree. Ook de grote koperlampen hingen meestal niet in de kamers. Het waren dingen die geometrisch goed van pas kwamen'', aldus Vergara.

De tentoonstelling is de eerste van een reeks ambitieuze projecten van het Prado-museum, dat twee jaar geleden een begin maakte met een uitbreiding en een omvorming tot een meer onafhankelijke instelling. Dat laatste moet een dynamischer beleid mogelijk maken en ook meer vaart zetten achter de tijdelijke exposities. Na Vermeer komt het Prado deze zomer met een speciale tentoonstelling over Titiaan.

Vermeer y el interior holandés. T/m 18 mei. di t/m zo 9-19 u. Gesloten Goede Vrijdag en 1 mei. Inl: 0034-902150025 of museoprado.mcu.es.