Crisis Irak vergt acrobatiek Nederland

De discussie over een mogelijke oorlog tegen Irak heeft de verhoudingen in EU, NAVO en VN op scherp gezet. Een precaire situatie, ook voor Nederland, zeggen deskundigen.

Even leek het er deze week op dat de Europese regeringsleiders de strijdbijl over Irak hadden begraven. ,,Maar de eenheid is ogenschijnlijk'', zegt Alfred van Staden, directeur van Clingendael, het Haagse instituut voor buitenlandse betrekkingen.

,,Europa kraakt in zijn voegen'', stelt Ed van Thijn, sociaal-democraat, lid van de Eerste Kamer en bestuurder bij de International Crisis Group, een multilaterale denktank die politieke crisishaarden onderzoekt. ,,De gedemonstreerde eensgezindheid is zonder meer broos'', meent ook de christen-democraat Hans van den Broek, voormalig minister van Buitenlandse Zaken en oud-Europees Commissaris voor internationale zaken en veiligheidsbeleid.

Ze maken zich alledrie ernstig zorgen over de diepe verdeeldheid die is ontstaan in internationale organisaties zoals de Europese Unie, de NAVO en de Verenigde Naties (Veiligheidsraad). In een maand tijd heeft de Amerikaanse strategie ten aanzien van Irak grote onenigheid in de alliantie pijnlijk aan het licht gebracht. Wat begon als een succesvolle verkiezingsmanoeuvre van de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder (tegen oorlog Irak) mondde uit in verscheurdheid binnen de internationale bondgenootschappen.

De huidige crisis brengt Nederland in een uiterst lastige positie, zegt Van den Broek. ,,Zowel de NAVO als de Europese Unie zijn om politieke, veiligheids- en economische redenen voor Nederland van groot belang. Het is essentieel dat deze instellingen goed functioneren.'' Daarom is het in de huidige crisis belangrijker dan ooit dat Nederland met alle partijen ,,stevig in dialoog blijft'', aldus Van den Broek. Duitsland mag niet verder geïsoleerd raken. Nederland ook niet, waarschuwt hij.

Graag zou Van den Broek zien dat de grote drie in Europa hun verantwoordelijkheid namen. ,,Als Engeland, Duitsland en Frankrijk eerder de koppen bij elkaar hadden gestoken en een compromis inzake Irak hadden bereikt, zouden de kleine landen zich gewoon hebben aangesloten'', zegt hij. ,,Dan was de zaak niet zo geëscaleerd en waren we niet in de huidige crisis terechtgekomen.'' Één ding is volgens hem wel duidelijk geworden. ,,De olijke Euro-idealisten hebben het nakijken.''

Zodra het om high politics gaat, buitenlandse politiek en veiligheid, domineert in Europa het keiharde eigenbelang van de nationale staten. Clingendael-directeur Van Staden stelt het met enige spijt vast. ,,Wij dachten te werken aan een nieuw Europa, waarin de traditionele machtspatronen zouden worden doorbroken. Maar zodra er een ernstige crisis uitbreekt, steken oude nationale reflexen de kop op.'' De huidige politiek van de grootmachten doet hem denken aan de evenwichtspolitiek (balance of power) uit de negentiende eeuw. Dat was de eeuw toen Amerika er nog niet aan te pas kwam en de politiek in Europa door vijf machten Engeland, Duitsland, Frankrijk, het Habsburgse Rijk en Rusland in balans werd gehouden.

De onenigheid tussen de grote landen brengt Nederland volgens Van Staden in een uiterst benarde positie. ,,Den Haag is gedwongen om twee paarden tegelijk te berijden.'' In de EU hecht Nederland aan de Frans-Duitse voortrekkersrol. Qua veiligheid zit het dicht tegen Engeland en Amerika aan. Dat vergt volgens Van Staden ,,een circusnummer van onze diplomaten'', willen zich geen lelijke valpartijen voordoen. De huidige crisis in de EU draait volgens Van Staden immers niet alleen om Irak, maar om de vraag: wie spreekt er namens Europa?

De economische integratie in de EU komt niet in gevaar, zegt Van Staden. ,,Maar de ambitie dat Europa op buitenlands politiek gebied met één stem moet kunnen spreken, kun je voorlopig vergeten.'' De afgelopen weken was de rol van de Europese Commissie en Javier Solana, de Hoge Vertegenwoordiger van de Europese Unie voor het buitenlandse beleid, marginaal, stelt hij vast. De situatie bij de VN is paradoxaler. Vele goedwillende mensen kunnen menen dat de macht van de VS een bedreiging vormt, maar er is volgens Van Staden geen internationale orde denkbaar zonder Amerika's macht. De Volkerenbond ging aan onmacht ten onder.

Voor Ed van Thijn staat de toekomst van de instituties op het tweede plan. Cruciaal is of er oorlog tegen Irak wordt gevoerd of niet. ,,Ik deel het Duitse standpunt volkomen'', zegt hij. Het Eerste Kamerlid voor de PvdA is het dan ook niet eens met de opvatting dat Frankrijk, Duitsland en België zich in Europa hebben geïsoleerd met hun kritische Irak-standpunt. ,,We moeten ons niet lichtzinnig in een avontuur storten. Over de vraag wat er de day after de invasie moet gebeuren, is veel te weinig nagedacht. In Macedonië en de Balkan is te zien hoe gecompliceerd zulke situaties zijn.''

Wel maakt de huidige crisis in de NAVO duidelijk dat de EU volgens hem ,,eindelijk serieus'' naar de opbouw van een eigen defensie moet kijken. De NAVO blijft voor de veiligheid van Europa essentieel, meent hij. Daarnaast moeten EU-landen bereid zijn in de eigen defensie te investeren. ,,Anders wordt Europa op defensiegebied nooit geloofwaardig'', zegt hij. Met andere woorden: de defensie-uitgaven mogen niet omlaag, als het aan Van Thijn ligt. Hij hoopt dat Nederland de huidige crisis zal gebruiken om een bemiddelaarsrol te spelen. ,,Daar zijn we traditioneel sterk in. We hebben belang bij een verenigd Europa.''

Want één ding staat vast, blijkt uit het gesprek met de drie experts. De internationale instellingen mogen nu kampen met een vertrouwenscrisis. ,,We hebben elkaar gewoon nodig'', aldus Van den Broek.