Chirac treft soevereine hart van Oost-Europa

De Franse kritiek dat Oost-Europese landen zich `lichtzinnig' achter de Amerikaanse Irak-politiek hebben geschaard, is hard aangekomen.

Zelden was de gefragmenteerde wereld van Midden- en Oost-Europa het zó eens als na de donderspeech van maandagavond van de Franse president, Jacques Chirac. De nieuwe democratieën voelen zich diep in het soevereine hart geraakt.

De politieke leiders proberen de schade zoveel mogelijk te beperken door het optreden van Chirac af te doen als een incident. Maar commentatoren en opinieleiders schromen niet om de meest sombere associaties op te roepen. Praag, onlangs nog de trotse gastheer van de eerste NAVO-top in een ex-communistisch land, herkende onmiddellijk het spook van Leonid Brezjnev. Dagblad Mlada Fronta Dnes schrijft dat Chirac dezelfde ,,beperkte soevereiniteit'' heeft voorgesteld als Brezjnev in 1968 toen de Russische tanks Praag binnenrolden.

De politiek analist Bohumil Dolezal deed er nog een schepje bovenop: ,,We moeten onze mond houden, net als in de jaren van het Warschaupact''.

In Warschau nam onder anderen oud-minister van Buitenlandse Zaken Bronislaw Geremek beleefd maar nadrukkelijk afstand van de woorden van de Franse president. Hij noemde de manier waarop Chirac naar buiten was gekomen: ,,onaangenaam en beledigend''.

Het Poolse dagblad Rzeczpospolita schrijft in een commentaar: Frankrijk wil een dominante rol spelen in Europa. Deels door zich tegen de Verenigde Staten te verzetten. Parijs mag zijn eigen beleid voeren. Maar niet – en dat moeten de Poolse leiders luid en duidelijk zeggen – ten koste van Polen en de Poolse positie in Europa. Polen heeft het recht om soeverein zijn eigen positie te bepalen. Het lidmaatschap van de Europese Unie kan ons dat recht niet ontnemen.

Daar is het kleine Slowakije, dat onlangs nog een sprintje moest trekken om zijn handtekening toe te voegen aan die van `de bende van acht', het hartgrondig mee eens. En bovendien, wat is Frankrijk nou helemaal in het `nieuwe Europa'. ,,Daar weegt de gezamenlijke stem van Slowaken, Polen, Tsjechen en Hongaren zwaarder dan die van Frankrijk. De Europese Unie zal na de uitbreiding veranderen. Minder Frankrijk en Duitsland, minder Chirac. Maar daarmee zeker niet slechter'', aldus de hoofdredacteur van de Slowaakse krant Pravda uitdagend.

De bestraffende woorden van Chirac zijn hard aangekomen. Critici van de Europese Unie waarschuwen dat Brussel een nieuw soort Moskou is en dat de nieuwe lidstaten tweederangslanden zullen worden in de uitgebreide Europese Unie. Komend voorjaar worden in de kandidaat-lidstaten referenda gehouden over toetreding tot de Europese Unie. In Slovenië en wellicht ook in Slowakije valt dat referendum samen met een volksraadpleging over toetreding tot de NAVO.

Tegen deze achtergrond zijn emoties wel het laatste waar de politieke leiders op dit moment op zitten te wachten. Daarom doen zij er alles aan om de fallout van Chiracs optreden te beperken. Eensgezind roepen ze dat de voorstelling van Chirac in Brussel niet meer is geweest dan een incident.

Zo verzekert premier Péter Medgyessy zijn Hongaarse achterban dat Chirac zich heeft laten meeslepen door het moment en een ,,vergissing'' heeft gemaakt. Volgens hem zal het incident snel vergeten zijn en de Hongaars-Franse betrekkingen niet belemmeren. De doorsnee-Hongaar heeft overigens wel het gevoel in een val te zijn gelopen en plaatst vraagtekens bij de wijze waarop de brief van de acht tot stand is gekomen.

Opmerkelijk is dat de kandidaat-lidstaten zich nauwelijks verantwoorden voor hun opstelling. Hoe hadden we nou een Europees standpunt moeten volgen toen er nog geen Europees standpunt was? En wat zeggen de schriftelijke steunbetuigingen aan de Amerikanen nou anders dan dat de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties het laatste woord moet hebben in de kwestie-Irak? Veel introspectie over de vraag waarom de nieuwe democratieën zo gretig happen als de Verenigde Staten druk uit oefenen kom je niet tegen.

Instinctief voelen Oost-Europeanen zich veilig onder de paraplu die de VS boven dit deel van Europa hebben opgestoken. Europa is wat dat betreft een onzekere gok, vrezen de kandidaten. Uit hun reacties valt af te lezen dat de spoken van de geschiedenis nog lang niet zijn verdreven. Het `oude' en het `nieuwe' Europa hebben andere reflexen. De Pool Geremek roept beide partijen op om zo snel mogelijk middelen te zoeken om het vertrouwen te herstellen. Er staan cruciale referenda op het spel.