Twaalf banen, dertien ongelukken

De psychische stoornis ADHD komt niet alleen bij kinderen voor. Er zijn ook volwassenen met deze aandoening, die onrust en concentratieproblemen veroorzaakt. Velen van hen raken daardoor regelmatig hun baan kwijt. De helft heeft een uitkering. Werkgevers en bedrijfsartsen herkennen het ziektebeeld nauwelijks.

Het was zijn droombaan. Stephan Gardenier (24) werkte bij een koeriersbedrijf en vervoerde automaterialen. ,,Ik vind het koerierswerk erg leuk en auto's zijn ook mijn hobby.'' Hij werkte er een paar maanden en zou contractverlenging kunnen krijgen, maar in plaats daarvan werd hij ontslagen. Gardenier heeft ADHD. Dat staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder, oftewel Aandachtstekortstoornis met Hyperactiviteit. Eén van de kenmerken van ADHD'ers is dat zij bovenmatig impulsief zijn. ,,Ik handelde eerst voordat ik nadacht.'' En omdat hij snel is afgeleid, was één uitleg niet genoeg. ,,Ik wist vaak niet wat ik moest doen, terwijl het me was uitgelegd. Het was alsof ik niks had gehoord.''

Volgens verschillende onderzoeken in binnen- en buitenland heeft zeker 3 tot 5 procent van alle kinderen in Nederland ADHD, maar het is geen stoornis waar je overheen groeit. Naar schatting heeft minimaal 1 procent van alle Nederlanders boven 18 jaar ADHD, zo'n 120.000 mensen. Zij klimmen niet in bomen of gooien alles om, zoals kinderen, maar zij hebben vaak concentratieproblemen en zijn rusteloos. Daardoor vergeten ze afspraken, zijn slordig en doen van alles tegelijk. Deze eigenschappen leiden ertoe dat volwassenen met ADHD vaak problemen hebben op het werk.

Uit onderzoek dat Sandra Kooij, psychiater en hoofd van de afdeling ADHD bij volwassenen van Psycho-Medisch Centrum Parnassia in Den Haag, tussen 1995 en 1998 deed onder 141 volwassenen met ADHD blijkt dat bijna de helft (45 procent) een uitkering ontvangt. De meesten zitten in de ziektewet, met name door psychische problemen. En 19 procent van hen heeft een WW-uitkering. Ter vergelijking: in 1998 was 4,1 procent van de Nederlandse beroepsbevolking werkloos. ,,ADHD kan veel verschillende problemen geven op het werk, maar eigenlijk kun je deze allemaal vangen onder de noemer concentratie. Niet kunnen plannen, te laat komen, veel kletsen en werk niet afkrijgen.''

Ook uit een recenter onderzoek van Kooij onder 54 volwassenen met ADHD blijkt dat zij moeite hebben om een baan te behouden. Van de onderzochte personen zei 52 procent snel uitgekeken te zijn op een baan en de meerderheid had al meer dan zes banen achter de rug. Gemiddeld hadden zij vijftien jaar gewerkt op het moment van het onderzoek. Meer dan de helft, 52 procent, was zelf opgestapt in verband met problemen op het werk en 39 procent zei ontslagen te zijn door disfunctioneren of conflicten.

Stephan Gardenier heeft de afgelopen zeven jaar al ongeveer vijfentwintig banen versleten. Hij doet vaak uitzendwerk, omdat hij niet verder wil in de sector waarvoor hij is opgeleid. Na de LOM-school, onderwijs voor kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden, ging Gardenier naar de lts. Daar werd hem aangeraden om verder te leren voor leerling-kok. ,,Maar dat werk is helemaal niet geschikt voor me. Ik werkte in een wegrestaurant. Je moet erg stressbestendig zijn in dat vak, maar onder druk komt er niets uit mijn handen. Met twee weken was ik er alweer weg.''

Volgens een ruwe schatting van Kooij zijn in Nederland ongeveer vierduizend volwassenen met ADHD gediagnostiseerd. ,,Deze mensen kwamen naar ons toe toen ze al waren vastgelopen thuis of op hun werk.'' Kooij denkt daarom dat van de bijna 100.000 ADHD'ers in de beroepsleeftijd – 18 tot 65 jaar – er ,,duizenden zijn die door hun ADHD problemen hebben op het werk''. Toch is het verschijnsel bij weinigen bekend. Als ADHD'ers al weten dat ze de stoornis hebben, vertellen ze het niet altijd aan hun werkgever, uit angst dat er een stempel op hen wordt gedrukt. ,,Als ik tegen wie dan ook zeg dat ik ADHD heb, krijg ik altijd te horen: o, dus je bent hyperactief'', vertelt Gardenier.

De woordvoerders van `Balans en Impuls', de grootste vereniging voor ADHD'ers, en de ADHD Stichting onderstrepen dat veel ADHD'ers problemen hebben op het werk. Maar bij de werkgeversorganisatie VNO-NCW en de vakcentrales FNV en CNV is er niets bekend over ADHD bij volwassenen en eventuele problemen op de werkvloer en is er nog nooit specifiek over problemen van ADHD'ers op de arbeidsmarkt gesproken. ,,Heel af en toe, een paar keer per jaar, bellen weleens mensen met ADHD die daardoor problemen hebben op het werk'', zegt een woordvoerster van het CNV. ,,Wij verwijzen ze dan door naar de landelijke vereniging Balans.''

Gezien de onwetendheid over de stoornis bij volwassenen is het niet vreemd dat uit het onderzoek van Sandra Kooij onder 141 ADHD'ers bleek dat zij gemiddeld 12,5 jaar hadden moeten wachten voordat de diagnose gesteld werd.

Ook bedrijfsartsen lijken (nog) niet veel van ADHD af te weten. Alleen psychologen en psychiaters stellen de diagnose. De voorzitster van de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB), Mariëlle A-Tjak, zegt dat de 2.200 bedrijfsartsen van de NVAB zelden tot nooit ADHD vaststellen bij werknemers. ,,Dat kan twee dingen betekenen: het probleem valt mee, of wij als bedrijfsartsen herkennen het niet. Ik heb er zelf eigenlijk nooit aan gedacht om ADHD vast te stellen.''

Ook Titus Schaafsma, medisch vakmanager bij de arbodienst Achmea Arbo waarbij zo'n vierhonderd bedrijfsartsen zijn aangesloten, constateert dat het ziektebeeld ADHD nog niet erg bekend is in Nederland. Ongeveer de helft van het totale aantal bedrijfsartsen bij Achmea Arbo heeft volgens hem vorig jaar in maximaal zes gevallen ADHD vastgesteld. ,,Maar het kan goed zijn dat we de symptomen onder een andere noemer hebben weggeschreven, zoals overspannenheid.''

Vibeke Bennink (23), bij wie een jaar geleden ADHD is geconstateerd, heeft de afgelopen twee jaar, na haar hbo-studie, drie banen gehad. Net als Gardenier kan ze moeilijk onder druk werken. ,,Als ik het op mijn eigen manier kan doen, lukt het veel beter. Ik heb de ruimte nodig en die kan je meestal niet krijgen door de regeltjes die gelden binnen een bedrijf.'' Kooij zegt dat ADHD'ers vaak het idee hebben dat ze meer kunnen. Om die reden gaan mensen vaak hulp zoeken. ,,Ook op schoolrapporten van ADHD'ers staat regelmatig: `kan beter'.''

Van de ondervraagde 54 ADHD'ers zegt 48 procent dan ook een baan onder zijn of haar opleidingsniveau te hebben. Slechts 38 procent van hen heeft een baan gelijk aan zijn niveau. Ze wisselen vaak van baan, omdat ze er snel op uitgekeken zijn. Het gevolg is dat ze geen carrière kunnen opbouwen en daarom presteren ze vaak onder hun niveau. Dat leidt tot frustratie en gevoelens van minderwaardigheid. Zij zijn snel uitgekeken op hun baan, omdat ze een voortdurende drang naar sterke prikkels hebben. De leus van Loesje `verander dagelijks van sleur' gaat zeker op voor Bennink. Alles is gedoemd saai te worden. Bij haar huidige werkgever werkt Bennink nu vier maanden, ,,maar ik hoop dat ik het een jaar volhoud''.

Anderen zouden in het geval van Bennink en Gardenier een ander vak gaan leren, of zich laten bijscholen zodat er meer beroepskeuzes mogelijk zijn. Maar Bennink en Gardenier niet. ,,Door mijn leerproblemen, omdat ik mijn aandacht er niet bij kan houden, ben ik bang dat een cursus voor mij weggegooid geld is'', aldus Gardenier. ,,Ik heb alleen minimumloon en de kans is groot dat ik de cursus niet haal.''

Ook Bennink waagt zich niet aan een andere opleiding. Ze is blij dat eindelijk de diagnose is gesteld. Ze merkte altijd wel dat ze anders was dan anderen, ,,maar nu weet ik dat ik niet gek ben.'' Volgens haar hoeft ADHD zeker niet altijd negatief te zijn. ,,Je kan juist veel uit deze mensen halen. Als je tegen mij zegt: regel dit of dat, dan doe ik dat. Als er maar geen regels aan vast zitten. En omdat ik heel impulsief ben, voer ik ideeën ook meteen uit.''

Volgens Kooij hoeven werknemers niet altijd meteen te vertellen dat zij ADHD hebben, behalve als ze daardoor in problemen komen op het werk. ,,Werkgevers en bedrijfsartsen kunnen bij werknemers die klagen over overspannenheid of concentratieproblemen zorgen voor een rustiger werkplek en hulp bij de planning van het werk. Als het om ADHD lijkt te gaan, kunnen zij de werknemer adviseren hiervoor gerichte hulp te zoeken, via het `Netwerk ADHD bij volwassenen'.''

Gardenier is door de behandeling en medicijnen – Ritalin – een stuk rustiger en hij weet beter waarom hij bij sommige banen vastloopt. Kooij vindt het wel van belang dat de werknemer zich voor ADHD laat behandelen. ,,De behandeling, inclusief medicatie, zorgt ervoor dat de symptomen als hyperactiviteit en concentratieproblemen afnemen. Ik hoor zelf van ze dat ze bijvoorbeeld eerst geen cursus konden volgen, maar na de behandeling wel. Dat betekent dat ze dan ook meer kansen op de arbeidsmarkt hebben.''

Meer informatie over ADHD: www.adhdbijvolwassenen.nl en www.adhd.nl.