Streep, Douglas en Hawn zijn het ook

Wat een idiotie! Dat is het eerste wat je denkt je als je de portretten van Theodor Adorno, Madeleine Albright, Woody Allen en Isaac Asimov ziet. En wat zíjn ze belabberd geschilderd! Allen heeft te veel haar en meisjesachtige flirtogen; Albright is van het vriendelijke vogeltje met een heldere blik veranderd in een geile operadiva. En dan ben je pas bij de A en heb je de rest van het alfabetische parcours van de zo'n 350 haastig geportretteerde joodse beroemdheden nog voor de boeg.

Wat bezielt iemand om zo'n tentoonstelling te maken? Wie is die Oz Almog? Een gek? Een racist, die uit is op het benadrukken van een joods Übermensch-element?

Maar dan kijk je in de guitige ogen van Fred Astaire en denk je: die ook? Meteen daarop verdwijnt je ergernis en ga je de biografische tekstjes in het begeleidende boekje aandachtiger lezen. Fred Astaire, geboren in Omaha, Nebraska op 10 mei 1899 als Friedrich Austerlitz, zoon van Oostenrijkse immigranten, etc. Vervolgens ontdek je tussen de Saul Bellows, Job Cohens, Sigmund Freuds en Clara Haskils ineens Lauren Bacall, Nina Brink, Goldie Hawn, Bonanza-helden Lorne Greene en Michael Landon, Oliver Stone, Georg Soros, Herman Wouk, Xaviera Hollander, Star Trek's Leonard Nimoy, Peter Falk, Gene Hackman en Meryl Streep. En ineens begrijp je wat de bedoeling is van de tentoonstelling Die ook...?! Oz Almogs beknopte Index Judaeorum: kroniek van een culturele obsessie van de Israëlisch-Oostenrijkse kunstenaar Oz Almog.

Met Die ook...?! dwingt hij je namelijk overeenkomsten te zoeken tussen de door hem geportretteerde joden. Overeenkomsten die er behalve hun status van beroemdheid amper zijn. Op die manier wil hij afrekenen met de talloze vooroordelen die er over joden bestaan en die door het conflict in het Midden-Oosten de laatste tijd zelfs lijken te zijn versterkt. De jood als schatrijke, pro-Israëlische Wall-Streetmagnaat, vermaard vioolvirtuoos, briljant geleerde of groot schrijver, met een haakneus, zwarte ogen en donkere zigeunerkrullen. Goedkope stereotypen, die sommige verdwaasde bankiersvrouwen nog altijd aanhangen, alsof er geen andere joden bestaan.

Almog probeert die stereotypen te ontkrachten door de portretten van zijn helden in vreemde combinaties te groeperen. Misdadigers, kunstenaars, geleerden, politici, musici, acteurs staan kriskras door elkaar. De dolende revolutionair Jezus van Nazareth prijkt naast jazz-zanger Al Jolson en het ritsloze nummer Erica Jong; de krachtige gladiator Kirk Douglas naast de leptosome volkszanger Bob Dylan; Spinoza wordt omringd door rockmusicus Paul Stanley en schrijver Italo Svevo.

Natuurlijk ontkom je er niet aan uiterlijke gelijkenissen tussen sommige van hen te zien. Maar de gecreëerde tegenstellingen benadrukken dat die niet per se typisch joods hoeven te zijn, maar eerder typisch grootburgerlijk, Midden-Europees, negentiende-eeuws of des Hollywoods. Juist door de blonde actrice Goldie Hawn naast de Weense schrijver Hugo von Hoffmansthal te zetten versterkt Almog die conclusie. Hij houdt je dan ook een spiegel voor, waarmee je eigen vooroordelen worden ontkracht.

Provocerend is Die ook...?! wel, want eigenlijk wil je helemaal niet weten of iemand al dan niet joods is. Het leidt tenslotte alleen maar tot mythevorming die soms dramatische gevolgen kan hebben, zoals de geschiedenis van de afgelopen eeuw heeft bewezen. Maar dat provoceren is juist typisch Almog. Hetzelfde deed hij immers met zijn tentoonstellingen Armchair Assasination (1988), die ging over de symbolische executie van antisemitische schrijvers, en Shaheed (1997), die de terreur van de bomaanslagen in Israël tot onderwerp had.

Almogs keuze om ook tal van `halfjoden' als Xaviera Hollander, Alberto Moravia, Marcel Proust en Frida Kahlo in Die ook...?! op te nemen in zijn verzameling past geheel in het concept van zijn obsessie. Het gaat hem er tenslotte om vast te stellen wie en wat nu eigenlijk joods is en wat dat er toe doet. Is het een religie, een sentiment, een bewustzijn van een traditie, een medelijden met een vervolgd of vermoord familielid? Voor Almog wordt het in de eerste plaats bepaald door afkomst. `Je bent het nu eenmaal. Nou en...?' lijkt hij te willen zeggen. De rest laat hij aan de toeschouwer over.

Toch ontkom je niet aan de vraag of veel hedendaagse geportretteerden als Goldie Hawn en Winona Ryder zich van die afkomst ooit bewust zijn geweest, of ze ooit een synagoge van binnen hebben gezien en zich ooit joods hebben gevoeld. Als dat laatste niet zo is, maakt dat hun aanwezigheid in deze bonte portrettenverzameling tot iets heel merkwaardigs. Maar ook dat kun je Oz Almog niet kwalijk nemen. Want zelden heb je zo'n samengeraapt zooitje gezien. En precies daarmee lijkt Almog zijn publiek te willen verbazen.

Tentoonstelling: Die ook...?!

Oz Almogs beknopte Index Judaeorum: kroniek van een culturele obsessie. T/m 9 juni in het Joods Historisch Museum, Jonas Daniël Meijerplein 2-4/ Nieuwe Amstelstraat, Amsterdam. Open: dag. 11-17u. Inl: 020-6269945 of www.jhm.nl