Na verbroedering op top is het weer hommeles in EU

Binnen een etmaal na de speciale Europese top over Irak is het hommeles in het `Europese gezin': Frankrijk kapittelt EU-kandidaten vanwege hun Irak-politiek, Groot-Brittannië steekt ze juist een hart onder de riem.

De Franse president Jacques Chirac is zenuwachtig. Dat was gisteren de kern van veel terughoudend geformuleerde reacties op zijn uitval van maandagavond naar kandidaat-lidstaten van de Europese Unie en de NAVO. Zij hadden volgens Chriac beter hun mond kunnen houden dan hun steun te betuigen aan de Amerikaanse Irak-politiek.

,,Ik ben te goed opgevoed om op zulke uitlatingen te reageren'', zei de Hongaarse premier Peter Medgyessy over Chiracs uithaal naar kandidaat-landen die zonder overleg met de EU in brieven hun trouw aan de Verenigde Staten in de Irak-crisis hadden betuigd.

De vertegenwoordigers van de dertien kandidaat-landen waren gisteren in Brussel om hun fiat te geven aan de verklaring over Irak waarover de regeringsleiders van de vijftien EU-lidstaten het maandagavond eens waren geworden. Ze kregen een toelichting van de huidige EU-voorzitter, de Griekse premier Kostas Simitis. Maar de gesprekken werden gedomineerd door de provocatie van de vaker onbesuisd optredende Chirac.

Leden van de Franse regering bevestigden gisteren de veronderstelling dat Chirac zenuwachtig is over de uitbreiding van de Europese Unie. ,,De president heeft gevoelens uitgedrukt die zeer breed gedeeld worden door het Franse publiek'', zei minister van Europese Zaken, Noëlle Lenoir. Haar collega van Defensie, Michèle Alliot-Marie, zei tijdens een bezoek aan Warschau: ,,Ik ben ongerust, ik zeg het heel duidelijk. Omdat de EU-toetreding geratificeerd moet worden, in sommige landen door het parlement, in andere via een referendum. Het is in het belang van de kandidaten dat er geen reactie van de burgers van de vijftien EU-landen volgt die zeggen dat de kandidaten geen vrede binnen het Europese gezin willen.''

Een referendum over de toetreding van kandidaten tot de EU, waarmee ook Chirac maandag dreigde, heeft volgens diplomaten van kandidaat-landen grote kans op een slechte afloop. Vandaar dat kandidaten de zenuwachtigheid van Chirac over de mening van de bevolking in de EU kunnen delen en geen referendums over de toetreding in de EU-landen wensen.

Frankrijk heeft, net als de andere EU-landen, het probleem dat het na de uitbreiding in 2004 met tien nieuwe lidstaten relatief kleiner wordt. De nieuwe landen willen ook iets te zeggen hebben. Dat zal niet altijd overeenstemmen met wat Frankrijk wil.

De Franse diplomatie heeft zich de afgelopen tijd bij de kwestie-Irak een belangrijke positie binnen de EU verworven. Chirac wil die niet ondergraven zien door kandidaat-landen die zonder overleg de zijde van de VS kiezen. Dat was ook de reden waarom de Franse president – in tegenstelling tot de Britse premier Tony Blair – absoluut niet wilde dat de regeringsleiders van de kandidaat-landen aanzaten bij de EU-top van maandagavond.

Formeel had Chirac gelijk. Pas na ondertekening op 16 april van het toetredingsverdrag hebben de regeringsleiders van tien kandidaten het recht om EU-bijeenkomsten bij te wonen. Totdat het verdrag is geratificeerd hebben ze daarbij de status van waarnemer. Blair had maandag in Brussel graag de steun van de kandidaten gehad. De Franse rem op een oorlog tegen Irak zou in een groot gezelschap minder zwaar hebben kunnen wegen.

Zeer ongebruikelijk stuurde Blair maandagavond nog een brief naar de regeringsleiders van de kandidaten, waarin hij nogmaals beklemtoonde dat hij hun aanwezigheid op prijs zou hebben gesteld. Hij schreef bewondering te hebben voor het ,,leiderschap'' dat zij getoond zouden hebben en sprak de hoop uit ,,dat we in de komende weken in nauw contact kunnen blijven''.

Een bijkomende moeilijkheid voor zeven Oost-Europese kandidaten (Estland, Letland, Litouwen, Slovenië, Slowakije, Bulgarije en Roemenië) is dat zij ook nog lid van de NAVO willen worden. Om dat niet in gevaar te brengen hadden zij volgens diplomaten geen andere keus dan een pro-Amerikaanse verklaring over Irak te tekenen. Volgens Europees Commissaris Günter Verheugen (Uitbreiding) is duidelijk dat de Verenigde Staten de pen hebben vastgehouden bij het opstellen van recente de pro-Amerikaanse verklaring van de Oost-Europese landen.

Na de korte eensgezindheid van maandagavond heerst er zowel onenigheid binnen ,,het Europese gezin'', zoals Chirac de EU noemt, als met Oost- en Midden-Europese landen die daarin opgenomen willen worden. Niet alleen Blair probeert gebruik te maken van Chiracs geruzie met de kandidaten. De Duitse bondskanselier Gerhard Schröder relativeerde gisteren het hele belang van de Irak-verklaring van de EU. Hij zou met de formulering dat uiteindelijk geweld tegen Irak gebruikt kan worden hebben ingestemd, omdat dit slechts ,,een abstracte uitspraak'' is.