Het had veel erger kunnen zijn

De NAVO en de EU hebben hun crises over Irak voorlopig bezworen, ook al blijft er verdeeldheid. De aandacht verschuift nu weer naar de VN.

Soms is het uitblijven van een rampscenario al winst. Stel dat de spoedtop van de Europese Unie gisteren in uitzonderlijke verdeelheid was geëindigd; en stel ook dat de NAVO een dag eerder haar impasse over Irak niet had opgelost. Dan was de Europese stem in Washington verder verzwakt en de regering-Bush ervan doordrongen dat er met Europa geen zaken te doen zijn voor een aanpak van Saddam Hussein. Dan was een diplomatiek vergelijk binnen de Verenigde Naties verder uit zicht geraakt en een eenzijdige Amerikaanse aanval op Bagdad dichterbij gekomen.

Het is voorlopig anders gelopen. De NAVO en de EU hebben de afgelopen twee dagen hun beider crises vooralsnog bezworen, met inachtneming van de onderlinge verdeeldheid op belangrijke punten. De NAVO en de EU hebben de rijen weer enigszins gesloten, en daarmee is een breuk in het Westen op dit moment voorkomen. Ondanks de oplopende spanningen in de NAVO, EU en VN volgen de Verenigde Staten en Europa nog steeds samen het VN-spoor inzake Irak. En daarmee behoort een multilaterale en zelfs vreedzame oplossing nog steeds tot de mogelijkheden, ook al blijft oorlog een grote waarschijnlijkheid.

,,De geloofwaardigheid van de NAVO heeft een zekere deuk opgelopen, maar niet blijvend en is net op tijd hersteld'', zegt een hoge NAVO-diplomaat over de NAVO-crisis. ,,De vraag is wel: staat die geloofwaardigheid ook in Washington nog overeind? Maar de rechtse haviken vonden toch al dat je moeilijk kan samenwerken met de NAVO en Europa. Terwijl de Democraten juist zullen zeggen: zie je wel dat we als Amerika meer tijd moeten steken in multilaterale diplomatie en samenwerking.''

Een medewerker van Europa's buitenlandcoördinator Solana zegt over de EU-top van gisteravond: ,,Het is al winst dat er een stukje papier is uitgerold waar iedereen zich in kan vinden.'' Een andere hoge Europese diplomaat meent: ,,De keuze voor Europa was: uit elkaar vallen of deze verklaring aannemen. Landen als Frankrijk, Duitsland en België moeten hebben gedacht: als we dit niet doen, verliezen we invloed op het proces. En dan had Washington de vrije hand gehad en kunnen zeggen: de EU heeft kennelijk geen mening over dit soort zaken.''

De Amerikaanse regering zal betrekkelijk tevreden zijn over de EU-verklaring van gisteren en deze opvatten als een stap in haar richting. Uit de EU-verklaring sprak meer dan uit voorgaande verklaringen een zekere ultimatieve toon en ongeduld jegens Bagdad, zij het nog niet gespecificeerd. Een deadline voor de wapeninspecties in Irak bleef uit. Maar het uitvaardigen van deadlines in vraagstukken van vrede en veiligheid is een wetgevende zaak en hoort nu eenmaal thuis in resoluties van de VN-Veiligheidsraad, en niet in politieke verklaringen van EU-leiders, zo zeggen diplomaten

Desondanks verhoogde Europa de druk op Saddam Hussein. Als de Iraakse leider nog steeds denkt met het uiteenspelen van Europa en de VS de dans te kunnen ontspringen, dan kwam er voor hem gisteravond geen goed nieuws uit Brussel. De EU-verklaring kwam zowel de landen in het `inspectiekamp' (zoals Frankrijk en Duitsland) als die in het `oorlogskamp' (onder meer Groot-Brittannië en Spanje) tegemoet. De EU-leiders verklaren dat zij de ontwapening van Irak ,,vreedzaam willen bereiken'', want ,,dit is wat het Europese volk wil''. Oorlog ,,is niet onvermijdelijk'', menen de leiders waarna meteen een behoorlijke concessie van Duitsland volgt: ,,Geweld moet alleen als laatste redmiddel wordt aangewend.''

De inspecteurs moeten de tijd krijgen. Maar de inspecties ,,kunnen niet oneindig doorgaan in de afwezigheid van volledige Iraakse medewerking''. Bagdad ,,moet zich geen illussies maken'': het ,,moet ontwapenen en onmiddellijk en volledig medewerken''. Volgens diplomaten kwam het woordje `onmiddellijk' in de tekst nadat de Britten onvoldoende steun kregen voor de frase `de tijd loopt ten einde'.

,,Irak heeft een laatste gelegenheid om de crisis vreedzaam op te lossen'', waarschuwen de EU-leiders. Pakt Irak die kans niet en gaat het door ,,met het negeren van de wil van de internationale gemeenschap, dan zal ,,het Iraakse regime alleen daarvoor verantwoordelijk zijn''. De EU-leiders voegen er aan toe dat de Amerikaans-Britse ,,militaire opbouw'' essentieel is geweest voor de terugkeer van de inspecteurs. Zij erkennen daarmee dat militaire druk op Irak werkt. En in een andere handreiking naar Amerika zeggen de Europese leiders dat zij ,,vooral met de Verenigde Staten'' willen samenwerken aan de ontwapening van Irak.

Volgens EU-diplomaten kan deze Europese verklaring over timing, volledige medewerking van Irak en het noemen van de geweldsoptie van invloed zijn op het onderhandelingsproces de komende dagen en weken bij de VN. Maar in hoeverre het een bindmiddel kan zijn weet niemand. De VS en Groot-Brittannië willen de komende dagen een nieuwe resolutie indienen. Duidelijk is dat de VS daarin streven naar een ultimatum voor Saddam, onduidelijk is hoeveel tijd ze de inspecteurs nog willen geven. Tot 14 maart, zoals de Fransen in elk geval willen? ,,Ik ben bang dat de marges van president Bush klein zijn. En de categorische afwijzing door president Chirac gisteravond van een tweede resolutie maakt het ook niet gemakkelijk'', zegt een EU-diplomaat. Het Amerikaans-Britse kamp wacht vandaag en morgen eerst een open zitting van de Veiligheidsraad af: daarin zullen vele van de pakweg vijftig niet-gebonden landen hun kritiek op de oorlogsplannen geven.

www.nrc.nl: dossier Irak