Geen mergelkraters in onze achtertuin

Bijna iedereen is tegen nieuwe mergelafgravingen bij 't Rooth op het Plateau van Margraten. Maar de provincie Limburg houdt zich aan een omstreden besluit uit de jaren '90.

Afgraven nooit! Geen gat tussen 't Rooth en Gasthuis. Zo luidt de tekst van een affiche voor het raam van de familie Oosterlee in het buurtschap Gasthuis, gemeente Margraten. Haar monumentale woning, daterend van begin 1700, ligt zo'n vijfhonderd meter verwijderd van de kalksteengroeve bij 't Rooth. De Oosterlees houden hun hart vast. Van Gedeputeerde Staten van Limburg mag exploitant Ankerpoort zijn mergelwinning uitbreiden – dus er komt ,,nog zo'n enorme kuil'' bij, maar dan op 125 meter van hun voordeur.

Dat nieuwe gat zal niet alleen het mooie uitzicht bederven, het brengt ook de overlast dichterbij: het afgraven gebeurt met explosieven die een hels lawaai veroorzaken. Én schade. Twee jaar nadat Pieter en Louise Oosterlee hun pand in 1999 kochten, stelde een expert van Monumentenwacht Limburg ,,enige gebreken'' vast. Dezelfde inspecteur signaleerde zes maanden later ,,tal van scheuren'', aldus Pieter Oosterlee. ,,Wel veertig. Dat kwam niet door de ouderdom, maar door het dynamiet van Ankerpoort''.

In het aangrenzende 't Rooth, een even idyllisch gehucht als Gasthuis, klagen ze al zo'n 35 jaar. Over het geknal, over de bevingen. En over de spleten in hun huizen. Maar bewijs maar eens, zeggen de bewoners, dat die door de mergelderving zijn ontstaan. Zij hebben geen rapport zoals de Oosterlees. In hun enige straat, die bij de groeve eindigt, hangen ook affiches: Afgraven nooit! Geen gat tussen 't Rooth en Gasthuis. Nog zo'n veertig meter diepe kuil maakt hun dorpje ,,compleet onleefbaar''.

De schade bij de Oosterlees was voor de provincie aanleiding Ankerpoort te verzoeken de productie tijdelijk stil te leggen. Algemeen directeur G. Kirkels van het Maastrichtse bedrijf zegt dat als ,,die scheuren in dat huis door ons zijn veroorzaakt, wij voor de kosten opkomen''. Hij wacht een onderzoek af, ,,daarna willen we verder met afgraven. We exploiteren binnen de bestaande normen''. Metingen in opdracht van de provincie wezen echter uit dat diverse explosies zwaarder waren dan de vergunning toestaat.

Desondanks blijft de provincie erbij dat Ankerpoort zijn groeve met zeventien hectare mag uitbreiden: het concern krijgt toestemming gedurende maximaal tien jaar nog eens vier miljoen ton mergel te ontginnen, zo bleek afgelopen vrijdag bij de behandeling van aanvullingen op het Provinciaal Omgevingsplan Limburg (POL) in een commissie van Provinciale Staten. VVD en CDA waren vóór, coalitiegenoot PvdA pleitte voor een vergroting van slechts 5,8 hectare. Daarmee schaarden de sociaal-democraten zich achter de oppositie, die met die kleine variant kan leven, maar de afgravingen liever ziet stoppen, omdat ze de cultuurhistorie, het landschap, de flora en fauna aantasten. Dagblad De Limburger schreef dat PvdA'er N. Naus de stelling van VVD en CDA bestreed dat de provincie zich heeft vastgelegd door besluiten uit 1994 en 1995.

Drie bewoners van 't Rooth, zo stond ook in de krant, voerden op de commissie-vergadering het woord en een van hen bood CDA-gedeputeerde J. Bronckers een leeggeschepte rijstevlaai aan.

De dorpelingen en die uit Gasthuis zijn boos en teleurgesteld. Ze hebben zich verenigd in de Stichting Verontruste Plateaubewoners, sinds 1989 de opvolger van andere actieverenigingen. Die hieven zich dat jaar op nadat minister Smit-Kroes een totaal moratorium voor afgravingen op het plateau had aangekondigd. De bewindsvrouw bekeek de omgeving met eigen ogen en stelde vast dat verdere afgravingen niet wenselijk en noodzakelijk waren. Maar op aandringen van de provincie maakte ze toch ruimte voor een beperkte uitbreiding bij 't Rooth.

Wie terugkijkt in de geschiedenis ontdekt hoe zwaar met name 't Rooth is getroffen door de afgravingen van Ankerpoort, dat vroeger Ankersmit heette. In een brochure van Stichting Verontruste Plateaubewoners staat dat 't Rooth – ooit bekend om zijn kermis en zijn ,,fameuze hanenkraaiwedstrijden'' – in de jaren zestig en begin zeventig werd ,,geamputeerd'' toen ,,de eigenlijke kern'' plaats moest maken voor de kalksteengroeve. De dorpelingen hadden het moeilijk, vertelt secretaris Paul Lemmens van de stichting. ,,De een liet zich graag uitkopen door Ankersmit en dacht elders te kunnen aarden. Maar dat viel vaak tegen. De ander hield zijn poot stijf.'' Hij wijst naar een lindeboom bij de groeve. ,,Daarachter stond het huisje van Sjang Heutz, die weigerde dat te verlaten, tot zijn dood in 1987. Meteen daarna is de woning opgekocht en met de grond gelijkgemaakt.''

Lemmens vertelt dat er ooit sprake was van ,,het amoveren'' van héél 't Rooth. ,,Het keiharde Ankersmit deed álles om bewoners te laten vertrekken.'' Hij toont een beroep van de dorpelingen uit 1975, waarin ze schrijven dat het bedrijf hen misleidde. En dat Gedeputeerde Staten een verwerpelijk beleid voerden; dat ze geen bescherming boden en dat hun bestuur onbehoorlijk was.

Aan het begin van de jaren negentig, weet Lemmens nog, dreigde het gehucht wéér van de kaart te worden geveegd. ,,Gedeputeerde H. Riem zei dat 't Rooth moest worden vernietigd, omdat het onleefbaar was door de naderende overlast.'' Op Riems voorstel was in 1991 door GS besloten dat Ankersmit bij het buurtschap nog eens 30 hectare mocht afgraven.

In 't Rooth en Gasthuis hebben ze geen goed woord over voor PvdA'er Riem, ,,die deugde niet''. Dat beeld wordt bevestigd in het boek De Vriendenrepubliek, Limburgse kringen uit 1996. Daarin schrijft journalist Joep Dohmen – thans redacteur van NRC Handelsblad – over Riem: ,,Voor de meeste opschudding zorgde zijn adviseurschap bij het mergelverwerkende bedrijf Ankersmit in Maastricht. Dat was pikant, want één maand voordat Riem als gedeputeerde voor ontgrondingen vertrok, hadden GS op zijn voorstel een omstreden besluit genomen over de afgraving van een deel van het Plateau van Margraten ten behoeve van Ankersmit.''

In het strafrechtelijk onderzoek tegen de van corruptie verdachte Riem vond justitie twee jaar na diens vertrek als gedeputeerde, een vertrouwelijke GS-nota in zijn woning. Riem was toen adviseur van Ankersmit. Dohmen in De Vriendenrepubliek: ,,De nota was twee maanden eerder gemaakt in opdracht van [Riems opvolger] Tindemans en behandelde de juridische risico's die de provincie liep bij het alsnog beperken van de afgraving van het plateau.'' Riem is uiteindelijk niet veroordeeld wegens corruptie, maar wegens valsheid in geschrifte.

J. Tindemans (PvdA) wist de provinciale toezegging in 1994 te verkleinen en Ankerpoort mocht slechts zeventien hectare afgraven. Aan dat compromis achten GS zich nog steeds gebonden, hoewel het zijn oorsprong vindt in het akkoord onder verantwoordelijkheid van Riem. Het bedrijf mag nog tien jaar ,,de schop in de grond zetten'', zeer tegen de zin van het ministerie van LNV, Natuurmonumenten, de Limburgse boerenorganisatie LTO, Das en Boom, Het Limburgs Landschap en de gemeente Margraten.

Directeur Kirkels van Ankerpoort vindt het ,,vreemd'' dat allerlei mensen zich nu ,,zo druk'' maken. ,,We hebben afspraken met de overheid. Die moet zich daar toch aan houden? Bovendien, wat doen wij? Uiteindelijk veranderen we bij 't Rooth landbouwgronden in een natuur- en recreatiegebied, waar straks beschermde diersoorten als de geelbuikpad kunnen leven.''

In Gasthuis, bij de Oosterlees, denken ze daar anders over. ,,Ankerpoort creëert één grote, lelijke krater'', zegt Louise.