Slakkengang van formatie ergert Zalm (VVD)... hij zou het zelf sneller kunnen... desnoods met D66 erbij.

Internationale spanningen dringen slechts gedempt door in de vierkante kilometer rond de Hofvijver in Den Haag. Vragen van oorlog en vrede inzake Irak lijken tot nu toe slechts voor atmosferische storingen te zorgen tussen CDA en PvdA, die nominaal in onderhandeling zijn over een nieuw kabinet. Volgens het heersende gebruik bemoeien partijen die er niet bij betrokken zijn zich niet met de vorming van een nieuw kabinet, zeker niet als dat proces moeizaam verloopt zoals nu het geval is. Al bijna vier weken na de verkiezingen is nog over geen enkel onderwerp serieus onderhandeld tussen CDA-leider Jan Peter Balkenende en zijn evenknie van de PvdA, Wouter Bos. Druk van buitenaf kan de eenheid tussen de conflicterende partijen herstellen, vandaar dat andere partijen de kwestie rustig laten smoren.

Het afgelopen weekeinde week VVD-leider Gerrit Zalm af van die lijn. Op een bijeenkomst van zijn partij zaterdag in Roermond, en gisteren in een discussieprogramma op tv, hekelde hij de slakkengang van CDA en PvdA. Een motief voor zijn interventie zouden de Statenverkiezingen kunnen zijn op 11 maart, verkiezingen die behalve voor het provinciaal bestuur gevolgen hebben voor de samenstelling van de Eerste Kamer en uiteindelijk voor het machtsevenwicht tussen CDA en PvdA.

De VVD startte zaterdag met de viering van zijn 55-jarig bestaan de campagne voor de Statenverkiezingen, en dat was ook de invalshoek die Zalm koos. Volgens hem durven CDA en PvdA het electoraat eenvoudigweg nog niet te confronteren met de onvermijdelijke harde keuzen die nodig zullen zijn om te voldoen aan de ongekend hoge bezuinigingen die op korte termijn noodzakelijk zijn. ,,Ik vermoed dat men al het vervelende probeert uit te stellen tot na 11 maart.''

De aangesproken partijen reageren niet of nauwelijks op de aanval van de liberale leider, die dagelijks met lede ogen moet aanzien hoe de formatie zich voltrekt: zijn werkkamer ligt aan het Binnenhof met uitzicht op de Eerste Kamer waar de informateurs zetelen. Zo zit Zalm eerste rang bij een theaterstuk waaraan hij niet mag meedoen.

Echter hoe langer het vruchteloos pogen van CDA en PvdA duurt, des te realistischer de kansen worden voor de vorming van andere coalities dan deze. CDA-informateur Donner noemde twee weken geleden in zijn brief aan koningin Beatrix niet voor niets eerst allerlei alternatieven voordat hij uitkwam bij de meest voor de hand liggende van de twee partijen die het meest hebben gewonnen.

Officieel gaat de VVD ervan dat CDA en PvdA hun ,,verantwoordelijkheid nemen''. De woordvoerder van Zalm was vanochtend heel strikt: ,,We vertrouwen er volledig op dat die twee eruit komen.''. Zalm zelf was gisteren duidelijker: hij zou er met het CDA snel uit zijn. ,,Sneller dan wat er nu gebeurt. Dat is waar.''

Het liberale Kamerlid Hans van Baalen, tevens campagneleider van de VVD, bevestigt dat zijn partij ,,niet zit te wachten op regeringsdeelname''. Maar hij stipuleert ook dat de VVD regeringsverantwoordelijkheid niet schuwt als CDA en VVD hun verantwoordelijkheid niet nemen.

Van Baalen beschouwt de tegenstellingen tussen CDA en PvdA als het gaat om vragen rond de kwestie Irak ook geenszins als een bijzaak. Vorige week kwamen woordvoerders van CDA en PvdA openlijk met elkaar in conflict over het sturen van Patriots naar Turkije. Deze week dreigt ruzie inzake het verzoek van de VS om Nederlandse havens en luchthavens te mogen gebruiken om materieel en manschappen over te brengen naar het Midden-Oosten. PvdA-woordvoerder Albayrak maakte daarover afgelopen weekeinde op tv een voorbehoud. Van Baalen: ,,Dat is de tweede keer dat de PvdA inzake Irak verdeeld is. Als je over oorlog en vrede niet met elkaar tot overeenstemming kunt komen vraag ik mij af of die onderhandelingen goed kunnen aflopen.''

Van Baalen loopt zich, kortom, in zijn trainingspak warm langs de kantlijn van de formatie voor het geval er een spelerswissel nodig is. Vervelend blijft natuurlijk dat de combinatie van CDA en VVD net vijf zetels tekort komt.

De liberale leider Gerrit Zalm heeft onlangs tijdens een door D66 aangevraagd debat over de voortgang van de formatie duidelijk gemaakt dat hij een voortzetting van een coalitie van CDA, VVD en de LPF ,,ongeloofwaardig'' vindt. Het Kabinet-Balkenende I is nu eenmaal gevallen, dus alhoewel de combinatie nog steeds over een Kamermeerderheid beschikt, lijkt dat Zalm geen reeële optie.

CDA en VVD hebben al verlangend uitgekeken naar D66. Deze partij zou met haar zes zetels nét de benodigde meerderheid kunnen leveren. Helaas heeft de nieuwe leider Dittrich zich onverbiddelijk uitgesproken tegen deze combinatie.

Maar mischien was Dittrich een tikkeltje té onverbiddelijk. Intern is pressie uitgeoefend, zo heet het. Tijdens een recente bijeenkomst van de partij was het oud-minister Borst, die in de wandelgangen haar jonge partijgenoot wat al te strikt noemde. Ex-D66 minister Roger van Boxtel, nog steeds een zeer betrokken lid, zei vanochtend dat hij denkt dat Dittrich inmiddels bereid is tot een gesprek. ,,Eerder heeft hij de deur naar CDA en VVD dichtgegooid. Nu stellen we vast dat die deur niet op slot zit. Om met James Bond te spreken: never say never again,'' zegt Van Boxtel. Dittrich bezint zich op zijn commentaar.

De Kamer vergadert morgen waarschijnlijk in een spoedzitting over het verzoek van Amerika om Nederlandse lucht- en zeehavens te mogen gebruiken.