John Cage kan zonder dirigent

Soms raken de argumenten op en beslissen vuistslagen de meningsverschillen, zoals na afloop van Music of Changes van John Cage in mei 1956 in Darmstadt. Pierre Boulez zag niets in muziek waarin niet alles door de componist is besloten, Karlheinz Stockhausen verdedigde de Amerikaan John Cage, die veel overliet aan het toeval.

Vrijdag begon in Felix Meritis een festival onder de titel John Cage: puur toeval. John Snijders speelde Solo for piano, gecomponeerd kort na Stockhausens vuistslag, in een combinatie met How to Kick uit 1967.

Het stuk heeft de vorm van een aantal aan een tafeltje voorgedragen anekdotes en was oorspronkelijk bestemd als een onafhankelijke laag bij een choreografie van Merce Cunningham. Cage las die grappige verhaaltjes destijds op het Holland Festival van 1973 toonloos voor. Nu echter kon de Engelse acteur Ian McDiarmid het niet nalaten er hier en daar met expressieve stiltes een ouderwetse theatervoorstelling van te maken.

Het in dit repertoire onovertroffen Ives Ensemble, dat zo langzamerhand eerder de naam van John Cage Ensemble verdient, was met vierentwintig spelers uitgebreid voor Cheap Imitation, Cage's versie van Satie's Socrate uit 1972. Grete Wehmeyer stelt in haar standaardwerk dat de muziek van Socrate zonder de tekst maar bitter weinig waarde bezit. Het is de vraag of ze dit na deze toegewijde en bij vlagen zelfs ontroerende uitvoering had durven volhouden! De tekstloze en eenstemmige versie van Cage pelt Satie's noten af tot op de blanke pit. Daarna worden in een estafettestijl per instrument de melodiefragmenten aan elkaar doorgegeven. Zonder dirigent ontstond toch één organisch geheel. Eerdere pogingen met een dirigent waren gestrand!

Stockhausen, die als geen ander het werk van Cage heeft verdedigd, stond zondag centraal in De Doelen aan het begin van de Rotterdamse Muziek Biënnale. Die omvat het Gaudeamus vertolkersconcours met als thema: improvisatie en open vormen. En dat eerste werk was al meteen raak: Stockhausens Kontra-Punkte, gecomponeerd kort vóór zijn Darmstadter vuistslag, nog sterk onder invloed van de Belg Karel Goeyvaerts. Stockhausen schreef hem: ,,Oh Karel, blijf componeren, je kunt het. Niet ophouden! Zoek, steek je hoofd zo diep mogelijk in een wolk van tonen en klanken zodat als je je hoofd terugtrekt er wel een paar aan je oorlelletje blijven hangen.''

Maar zo poëtisch gaat het er niet aan toe in dit met het mes tussen de tanden gecomponeerde en vlijmscherp door het Doelen Ensemble vertolkte werk. Hiermee vergeleken maakten de overige composities minder indruk. De uppercut kwam van Stockhausen.

John Cage Festival: Ives Ensemble. Gehoord: 14/2 Felix Meritis Amsterdam. Opname VPRO voor latere uitzending. Derde Rotterdamse Muziek Biënnale, Doelen Ensemble. Gehoord: 16/2 De Doelen Rotterdam. Voortzetting t/m 8/3 in Doelen, Lantaren/Venster, Laurenskerk, Worm en Rotterdams Conservatorium. Inl.: info@gaudeamus.nl