Feest van de Turkse Koerden loopt ten einde

De vreugde was groot onder Koerden toen de Turkse autoriteiten eind november de noodtoestand ophieven in de stad Diyarbakir en omstreken. Maar het feest loopt ten einde.

's Avonds om elf uur lijkt Diyarbakir zowaar een normale stad. Op het hoogtepunt van de strijd tussen de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) van Abdullah Öcalan en het Turkse leger durfde geen enkele Koerd zich 's avonds na acht uur op straat te vertonen uit angst voor arrestatie. Maar die strijd is geluwd en in een poging de stad `normaal' te maken hieven de Turkse autoriteiten enkele maanden geleden er de noodtoestand op. En dus zijn de straten 's avonds vol. ,,Ons leven is veranderd'', zegt kapper Mehmet. ,,Vroeger werd je continu 's avonds door de politie aangehouden. `Wie ben je, waar ga je naar toe?' vroegen ze steeds. Maar die tijd is gelukkig voorbij, je kunt nu doen wat je wilt.''

Het opheffen van de noodtoestand in de laatste provincies in het zuidoosten (waaronder dus Diyarbakir) leek enige maanden geleden het zoveelste teken dat een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de regio is begonnen. De PKK is verslagen en haar leider zelf is weggeborgen op het gevangeniseiland Imrali. Steeds meer Koerden stellen daarom hun vertrouwen in de Europese Unie. Deze oefent al jaren sterke druk uit op Turkije om de Koerden sociaal-culturele rechten toe te kennnen. Mede daarom stemde het Turkse parlement vorig jaar augustus in met een serie grondwetshervormingen die onder andere televisieuitzendingen en taalonderwijs in het Koerdisch mogelijk maakten. De Koerdische vreugde kon helemaal niet meer op toen na 15 jaar op 30 november de gehate noodtoestand (die het leger in feite de macht gaf in de regio) in Diyarbakir en omstreken werd opgeheven.

Iets meer dan twee maanden na die opheffing is een gedeelte van die vreugde gebleven, ook bij Koerden die de Turkse autoriteiten wellicht een niet al te warm hart toedragen. ,,Vroeger konden (pro-Koerdische) kranten als Ozgür Gündem niet in Diyarbakir verkocht worden'', zegt Mustafa Karahan, de voorzitter van de (eveneens pro-Koerdische) DEHAP-partij in de stad. ,,Nu kan dat wel.'' Volgens de voorzitter is dat een ,,kleine verbetering''. Maar een blik op de krant maakt duidelijk dat de omslag wellicht groter is dan Karahan zegt. Op de voorpagina staat een vroeger ondenkbare foto van een demonstratie voor Öcalan en binnen spreken verschillende organisaties hun zorg uit dat de PKK-leider in ,,isolatie, zonder dat hij het recht heeft om met zijn advocaten te praten'' wordt vastgehouden. Dit is een ,,zwart slachtfeest'', zegt bijvoorbeeld de afdeling-Van van DEHAP.

Andere inwoners van Diyarbakir zijn enthousiaster dan DEHAP-voorzitter Karahan. ,,Juist op het punt van Öcalan zijn de autoriteiten veel toleranter geworden'', zegt autoverhuurder Sedat. ,,Pas geleden zag ik hoe een demonstratie hier uit de hand liep. Eerst riepen de demonstranten `lang leve Öcalan', maar de politie deed niets. Pas toen oproerkraaiers tegen politieagenten begonnen te schreeuwen dat ze allerlei dingen met hun moeders wilden doen, ging het mis.'' Nog niet zo heel lang geleden, aldus Sedat, zou er de eerste keer dat de naam `Öcalan' viel, al geslagen worden.

Advocaat Selahattin Demirtas, voorzitter van de afdeling-Diyarbakir van de mensenrechtenvereniging IHD, dacht tot voor kort ook dat er een flink aantal stappen in de goede richting werden gezet. ,,Tien jaar geleden werden er zomaar mensen op straat vermoord, zonder dat je wist wie of wat het deed. Het enige dat je toen kon doen is bij de lijkschouwing gaan kijken. Die tijd is gelukkig voorbij.'' Maar sinds enige tijd begint hij zich weer ernstige zorgen te maken. Volgens Demirtas zijn er opeens weer in sommige delen van de stad gemaskerde politiemannen verschenen die voorbijgangers 's avonds zonder enige reden lastigvallen. En al is het positief dat de politie arrestanten niet zomaar zeven dagen meer mag vasthouden, diezelfde politie blijft rotzooien met de regels. ,,Een truc is dat je zelf je recht opgeeft om met een advocaat te spreken. Als je wordt gearresteerd, krijg je een groot formulier met allerlei vragen en dingen. De politie overreedt arrestanten om snel een handtekening te zetten. Zonder dat ze het weten geven ze daarmee hun recht op een advocaat op.''

Demirtas is niet de enige die twijfelt over de toekomst. ,,Iedereen in Diyarbakir denkt dat het leger gaat proberen om de klok terug te draaien'', zegt kledingverkoper Ferid. ,,En dan wordt het erger dan ooit tevoren.'' Sinds het dreigement van KADEK (de opvolger van de PKK, die zichzelf heeft opgeheven) om de oorlog tegen Turkije te hervatten als Öcalan niet binnen afzienbare tijd met zijn advocaten mag praten, is de sfeer in de stad uiterst precair. ,,De laatste tijd worden er op allerlei plekken molotovcocktails gegooid'', zegt mobiele telefoon-verkoper Mehmet. ,,Niemand weet wie of wat dit doet.'' Veel Koerden in Diyarbakir denken dat de autoriteiten de komende oorlog tegen Irak zullen gaan gebruiken om ook in het zuidoosten weer orde op zaken te stellen. ,,De militairen zijn er al'', zegt Ferid somber. ,,Nu nog maar wachten tot ze de zaak weer overnemen.''