Vragen aan demonstranten

Vandaag wordt in de hele wereld gedemonstreerd tegen de dreigende oorlog in Irak. Ook in Amsterdam gaan naar verwachting duizenden mensen de straat op. De inzet van de demonstranten loopt sterk uiteen. Ik voel me aangesproken door de humanitaire en morele motieven van de overgrote meerderheid van de deelnemers aan de protesten, van Tokio tot Kaapstad, in de Arabische landen maar ook in Israël, in Europa zowel als in de VS zelf. Het schrikbeeld van de gruwelen die een oorlog teweegbrengt voor een onbeschermde burgerbevolking is nauwelijks te verdragen. Het is dan ook ver van me de betogers te willen associëren met de islamitische extremisten die in Gaza ritmisch schreeuwen: ,,Lieve Saddam, geliefde Saddam, maak dat de gasbommen op Tel Aviv neerdalen.''

Toch hoop ik dat de – waarschijnlijk miljoenen – mensen die vandaag hun afschuw van militair geweld en hun angst voor de gevolgen van een oorlog tot uiting brengen, bij al hun eerbare en serieus te nemen overwegingen, niet uit het oog willen verliezen dat het Saddam Hussein is die gewetenloos de bevolking van Irak in gijzeling houdt. Ik ben ervan overtuigd dat de overgrote meerderheid van de demonstranten het bewind van Saddam hartgrondig verwerpt. Tegelijk vrees ik dat er, zeker in Europa, onvoldoende besef bestaat van wat het betekent als men hem zijn gang laat gaan.

Niet alleen heeft hij tienduizenden tegenstanders vermoord, gifgas tegen zijn eigen bevolking gebruikt, agressie gepleegd tegen twee buurlanden, niet alleen Israël met raketten bestookt en een premie van 10.000 dollar gesteld op elke terroristische zelfmoordaanslag van Palestijnse extremisten, niet alleen twaalf jaar lang de Verenigde Naties getrotseerd en meer dan twaalf resoluties van de Veiligheidsraad geschonden. Dit alles weten de meeste demonstranten van vandaag, daarover bestaat geen wezenlijk verschil van mening. Nee, wat de betogers, hun nobele en integere bedoelingen ten spijt, dreigen te vergeten – of waar zij overheen stappen – is dat Saddam, als hij in staat zou worden gesteld voort te gaan met de ontwikkeling van massavernietigingswapens, niet zal aarzelen deze te gebruiken.

Wie dat wel beseffen zijn de opstellers van een advertentie die donderdag in deze krant verscheen. ,,Valt een oorlog te rechtvaardigen? Soms wel, maar in het geval van Irak niet. Althans niet nu.'' De ondertekenaars – waaronder de PvdA die zich niet aansluit bij de demonstratie – kiezen de lijn van Duitsland, Frankrijk en Rusland: ,,Voortzetting en uitbreiding van wapeninspecties moet als een serieuze optie gelden om het gevaar Irak in te dammen en ontwapening af te dwingen.'' Wat men gemakshalve in het midden laat is de vraag: wat betekent `althans niet nu'? Wanneer het eigenlijk `nooit' betekent, dan hebben we te maken met een moreel bankroet van de VN, een definitieve breuk tussen de VS en continentaal Europa en een capitulatie van de Verlichting.

De Amerikaanse schrijfster Camilla Paglia wil de timing laten afhangen van hemelse voortekenen. In het internettijdschrift Salon herinnert zij eraan dat Romeinse veldheren de gewoonte hadden waarzeggers de ingewanden van offerdieren te laten schouwen. Volgens Paglia is het neerstorten van de Columbia een slecht omen. Was de in de shuttle omgekomen Israëlische astronaut niet twintig jaar geleden als piloot betrokken bij een bombardement van een Iraakse kerncentrale? Bovendien: de brokstukken van de shuttle kwamen neer in Texas, de thuisstaat van Bush. Een deel zelfs bij een gehucht dat Palestine heet. Haar conclusie is serieuzer dan je op grond van dit soort waarzeggerij zou vermoeden: `Geen oorlog onder deze president.'

Onder deze noemer hebben de tegenstanders van ingrijpen in Irak zich in de VS zelf kunnen verenigen: organisaties voor de burgerrechten, migrantenorganisaties, kerkelijke groepen en vakbonden die niet zonder reden beducht zijn dat de kosten van een oorlog verhaald zullen worden op sociale woningbouw, onderwijs en gezondheidszorg. Veel Amerikanen – onder wie de beroemde rechtstheoreticus Richard Dworkin – zijn bang dat Bush misbruik maakt van de situatie. Zijn democratische legitimatie is zacht gezegd zwak. Na 11 september zijn bovendien enkele fundamentele burgerrechten buiten werking gesteld. Dworkin twijfelt dan ook aan de motieven van Bush, maar voegt daaraan toe dat er wel degelijk ,,goede gronden voor een interventie bestaan, die echter eerst een legale vorm moeten krijgen.''

Het wantrouwen in Bush is begrijpelijk. Maar zou de situatie zoveel anders zijn als Clinton nog in het Witte Huis zat of als Gore, die meer stemmen kreeg dan Bush, tot president zou zijn uitgeroepen? De Nederlandse oud-ambassadeur bij de VN Van Walsum wijst er deze week in HP/De Tijd op dat de eis van `regime change' in Irak, die nu aan Bush wordt toegeschreven, al in 1998 door Clinton werd gesteld. Vandaar toch maar de vraag: zijn de demonstraties van vandaag gericht op het voorkomen van oorlog, of zijn zij gericht tegen Amerika en Israël?

De Israëlische politicoloog Shlomo Avineri schreef woensdag in de Neue Zürcher Zeitung: ,,Alle historische analogieën hebben hun grenzen, maar de gluiperigheid van het huidige Europa – bijzonder manifest in de Duitse weigering zelfs met een VN-mandaat aan een oorlog deel te nemen – wekt bij de Israëliërs de indruk van een déjà-vu. Dit wakkert ook de onverzoenlijke houding aan van rechts in Israël dat zegt: kijk, kijk, nogmaals verzaakt Europa, het heeft niets geleerd van de jaren dertig. We kunnen ons maar het beste op onszelf verlaten.

,,Als de twee Europese grootmachten van weleer, Frankrijk en Groot-Brittannië, zich wat flinker hadden gedragen toen nazi-Duitsland de Volkenbond opblies en met of zonder mandaat tegen Hitler ten strijde waren getrokken, waren er onschuldige slachtoffers gevallen, maar er zou geen Tweede Wereldoorlog, geen holocaust, geen verdrijving van miljoenen Duitsers hebben plaatsgehad.''

De demonstranten die vandaag de straat op gaan hoeven deze, uiteraard onbewijsbare, redenering niet te onderschrijven, maar zouden zich wel kunnen afvragen wat het alternatief is voor een, zo mogelijk zonder en zonodig met geweld afgedwongen, ontwapening van Saddam. Ik wil wedden dat er geen spandoeken worden meegedragen met de tekst: `Saddam verdwijn' of zelfs maar `Saddam, ontwapen nu!' Waarom eigenlijk niet? Dienovereenkomstig luidt de vraag aan degenen die wel willen dreigen met geweld, maar blijvend willen afzien van de toepassing ervan: wanneer is wat u betreft de maat vol?

    • Elsbeth Etty