Volkswoede

Een miljoen Britten van alle gezindten wordt vandaag in Londen verwacht. Ze demonstreren tegen de dreigende oorlog in Irak. `Waarom heeft Blair wel geld voor oorlog en niet voor lerarensalarissen?'

De oranje lichten van Andrews Airforce Base zijn nauwelijks in het ijzige donker weggeflitst, als Tony Blair al door het gangpad naar achteren komt. De Britse premier is in hemdsmouwen en heeft een kwartflesje mineraalwater in de hand. In zijn kielzog een grijnzende Alastair Campbell, Blairs chef-spin doctor, in een grijsflanellen eersteklaspyjama van British Airways. Even nababbelen, is het nadrukkelijk-ontspannen signaal. Maar de journalisten die in de gecharterde Boeing 777 met de premier zijn meegereisd naar zijn top met president George W. Bush in Washington, zien iets heel anders.

Die middag, vandaag twee weken geleden, stond Blair in de hal van het Witte Huis naast Bush achter een lessenaar om te zeggen dat het beiden ernst is met de ontwapening van Irak. Maar het was niet de soepele George & Tony-show van hun eerdere ontmoetingen, vorig jaar op Bush' ranch in Texas en in Camp David, het presidentiële buitenverblijf.

Bush opperde weliswaar voor het eerst de mogelijkheid van een nieuwe VN-resolutie over Irak. Blair wenst die vurig in zijn strijd om de publieke opinie thuis en een consensus in Europa. Maar zo'n resolutie is zeker niet noodzakelijk, aldus een geprikkelde president. Saddam heeft niet meer dan ,,weken, geen maanden'' de tijd voordat de tanks gaan rollen, maakte hij duidelijk. Tevergeefs probeerde hij zijn gast hetzelfde te laten zeggen.

Blair benadrukte opnieuw de `dubbele dreiging' van het terrorisme en massavernietigingswapens. De twee zullen elkaar vinden als de internationale gemeenschap niet snel de rijen sluit, zei hij in gepolitoerd Oxford-Engels. Maar hij keek er vertwijfeld bij. Anders dan Duitsland en Frankrijk, die hun kritiek spuien vanaf de zijlijn, heeft Blair Amerika steeds in het openbaar gesteund, verbaal en met troepen. Zo wilde hij Saddam laten zien dat het dit keer menens is. En hij hoopte er het krediet mee te krijgen om de supermacht achter de schermen te kunnen bijsturen naar optreden in VN-verband. Daar drijven zijn eigen instincten hem naartoe. Die middag leek Blairs toverformule uitgewerkt. De oorlog die hij ermee wilde voorkomen, komt er. Met steun van de VN of zonder. Saddam was niet de enige die van Bush in het Witte Huis een ultimatum kreeg. De ,,wijze vriend van Amerika'', noemde Bush zijn gast die zo lang heeft geprobeerd een brug tussen Europa en de VS te slaan. Maar in Blairs ogen, meedogenloos zichtbaar in de tv-schijnwerpers, laaide even de paniek op. Ik kan niet meer terug, zag je hem denken.

,,Heeft u gevochten?'', snijdt een Britse journalist het rondje damage control van Blair en Campbell in het vliegtuig de pas af.

De premier leunt tegen het tussenschot, denkt een paar seconden langer na dan gebruikelijk en zegt dan: ,,Frankly, dat is onzin.''

,,Maar de lichaamstaal was afschuwelijk.''

Het was een goede ontmoeting, houdt Blair staande. Als het er niet goed uitzag, spint Campbell, is het omdat de twee ,,een rollenspel van good cop, bad cop opvoeren'', met Bush als boeman en Blair als de `redelijke politieagent' met wie zaken te doen valt. ,,Wait and see wat er de komende weken gaat gebeuren'', zegt de premier en weigert opnieuw nadrukkelijk Bush' ,,arbitraire tijdslimieten'' voor de wapeninspecties over te nemen. ,,Ik geloof vast dat er een tweede resolutie komt.''

Niet in mijn naam!

De transatlantische consensus leek deze week verder weg dan ooit. Er zijn geen tekenen van een paleiscoup in Bagdad of van een late bekering van Saddam. Wel stond de NAVO op springen en gaapt in de Veiligheidsraad een soortgelijke kloof, nu de vetolanden Frankrijk, Rusland en China hun hakken in het zand hebben gezet met de bedoeling de wapeninspecteurs meer tijd te gunnen.

Aan Blairs thuisfront is het niet anders. De premier, die normaliter geen stap zet zonder te luisteren naar de peilingen en zijn focus groups, houdt tegen het getij in vol dat zijn standpunt ,,moreel juist'' is. Hij zegt er zelfs zijn carrière voor op het spel te willen zetten.

Het heeft de publieke opinie niet kunnen overtuigen. Minder dan één op tien Britten gelooft dat het land moet meedoen aan een oorlog tegen Irak zonder tweede VN-resolutie. Bijna de helft vindt zelfs dat meedoen ook met groen licht van de VN verkeerd is. Zeker, Saddam is een monster en kan beter vandaag dan morgen verdwijnen. En toch zou een aanval ,,een misdadige invasie'' zijn, die Amerikaanse oliebelangen dient en alleen leidt tot grotere chaos in het Midden-Oosten en mogelijk wereldwijde terreur, denken veel Britten. Daarom moet Blair zich inspannen voor vreedzamer alternatieven. Zo niet, dan is hij met zijn blinde trouw aan Bush medeplichtig aan een ,,illegale oorlog''.

Dat hebben ze de afgelopen weken al duidelijk gemaakt met sit-ins, tijdens kerkdiensten en drukbezochte protestbijeenkomsten in gemeentehuizen en gymzaaltjes in het hele land. Vandaag bereikt het protest zijn climax met wat de grootste demonstratie uit de naoorlogse Britse geschiedenis belooft te worden. Historische marsen tegen de oorlog in Vietnam, kruisraketten en het verbod op de vossenjacht zullen mager afsteken bij de honderdduizenden, mogelijk zelfs een miljoen mensen die vandaag door het Londense centrum naar Hyde Park marcheren onder de leus `Niet in mijn naam!'.

Ruim 450 groepen steunen de coalitie Stop the War (STW), van Greenpeace tot de Londense brandweer, `Dichters tegen de Oorlog' en een reeks politieke partijen en partijtjes, van centrum- tot ultralinks. Er horen vakbonden bij, studentenorganisaties, humanisten en religieuze koepels van moslims tot happy clappy Anglicanen. Een deel van hen heeft eigen rekeningen te vereffenen met Blair. Dat geldt zeker voor de antiglobalisten, dierenbevrijders en door de wol geverfde ban-de-bommers die ook zullen meelopen.

Zo'n 120 Labour-backbenchers hebben een petitie tegen de oorlog getekend. Maar het valt te bezien of ze in grote aantallen komen opdraven, omdat ze niet met hard-links geassocieerd willen worden. Behalve de paar (ex-)MP's natuurlijk die zelf hard-links zijn, zoals Tony Benn en George Galloway die beiden met veel begrip al bij Saddam op de thee zijn geweest.

Charles Kennedy, een relaxte Schot die de Liberal Democrats leidt, komt zeker. Omdat de Tories het volkomen met Blair eens zijn, is `Irak' voor Kennedy een kans om te laten zien dat de LibDems ,,de échte oppositie'' zijn. Hij is niet zonder meer tegen oorlog, wel tegen oorlog buiten VN-verband. Hij beklimt vandaag het podium, zegt hij, omdat ,,zoveel mensen zich machteloos voelen omdat de regering niet naar ze luistert''.

Dat is inderdaad wat deze demonstratie anders lijkt te maken: de enorme deelname van individuele burgers die je normaal niet achter een spandoek vindt. Onder hen zijn honderden Bekende Britten onder wie architect Lord Rogers, hofdichter Andrew Motion, trein- en telefoontycoon Richard Branson, fotomodel Jerry Hall, schilderes Sam Taylor-Wood en acteur Stephen Fry; de kleine en grotere sterren die in Blairs Cool Britannia juist zijn gestegen.

Er zijn militairen uit de vorige Golfoorlog die vinden dat de argumenten voor deze oorlog niet deugen. Er is een groep leerlingen van de kostschool Eton, een bastion van het establishment.

Vervolg op pagina 24

Volkswoede

Vervolg van pagina 23

Er is een groep nonnen uit het Londense East-End. Maar er zijn vooral honderdduizenden naamloze burgers van alle gezindten, leeftijden en kleur, die met bussen en speciale treinen naar de hoofdstad zijn gereisd.

,,De enigen die ons niet moeten, zijn fanatieke Tories en cheerleaders van New Labour'', gelooft STW-voorzitter Andrew Murrey, die stomverbaasd is over de golf van sympathie die zijn ad hoc-beweging heeft opgewekt. ,,Onze beste reckuteerders zijn Bush en Blair.'' STW heeft zijn hoofdkwartier in een voormalig brouwerijtje in Brick Lane, een Bengaalse enclave tussen de Londense Cockneys, en is niet veel meer dan een groep vrijwilligers rond een website en een batterij telefoons. ,,Het is een nieuwe beweging, buiten ieders controle'', zei bestuurder Andrew Burgin deze week in The Guardian. ,,Het is een vloedgolf. De mensen van de organisatie hebben de controle niet. Het heeft zijn eigen momentum gekregen.''

Kinderen en kleinkinderen

Bij Lesley en Mike Mathews in Chesterfield, een stadje in de Midlands bij Sheffield, rinkelt de telefoon voor de zoveelste keer. Wéér iemand die wil weten of er nog plek is in een van de vier bussen die het echtpaar heeft gehuurd. ,,Wij zijn gewend aan praten rond onze keukentafel, niet aan het organiseren van een reis voor honderden mensen naar Londen'', zegt Lesley. Hoe hou je de groep bijeen? Wat doe je met de alleroudsten? Hoe vind je na afloop de bus weer terug? Lesley, sociaal werkster, en Mike, grafisch ontwerper, hadden niet gedacht dat ze ooit over zulke vragen zouden moeten nadenken. Maar het moet. En het voelt goed om te weten dat je deel uitmaakt van een beweging, zeggen ze.

,,Wij kunnen niet langer akkoord gaan met wat deze regering doet'', zegt Lesley (64). ,,Ik ben oud genoeg om te weten wat het is om gebombardeerd te worden en ik pik de valse motieven voor deze oorlog niet zolang er alternatieven zijn. Wanneer zullen ze eens naar ons luisteren? `Irak' is belangrijker dan alles wat Labour heeft bereikt'', zegt ze met een begin van tranen in de ogen. ,,Het bepaalt de toekomst van onze wereld. Ik denk: mijn God, wat doen we onze kinderen en kleinkinderen aan?''

Lesley en Mike (61) zijn geen cliché-Britten, noch van het uit tweed opgetrokken Tory-model noch van het getatoeëerde East-Enders-type. Ze hebben poplin regenjekkers aan de kapstok, een poes en volkorenbrood in de trommel en als ze geen Engels spraken, zouden ze ook in Bodegraven kunnen wonen. Ze staan tevens model voor de groeiende groep gedesillusioneerde Labour-stemmers.

Na achttien jaar oppositie voeren kwam hun partij in 1997 eindelijk aan de macht, maar de regering-Blair heeft in hoog tempo de ideologische veren afgeschud. ,,Binnen de partij heeft dat een verwoestend effect gehad, vooral op de gematigde leden die het gevoel hadden dat zij de partij hadden gered'', gelooft Michael Jacobs, chef van de Fabian Society, een denktank die het linkse geweten van Labour wil zijn. In de oppositie wilde Labour de wereld verbeteren, maar Blair & Co. ontpopten zich in de regering als koude pragmatici. Deugdelijke gezondheidszorg voor iedereen en het afbreken van de klassegrenzen in het onderwijs zijn in hun ogen minder een kwestie van emancipatie of solidariteit dan een managementprobleem. Blairs pragmatische Derde Weg heeft de politiek ,,onttoverd'', zegt Jacobs.

De idealisten bleven verweesd achter, zonder politiek alternatief. Maar het idealisme kruipt waar het niet gaan kan. Vandaar de brede sympathie in de partij voor de antiglobalisten en milieukwesties. ,,De huidige anti-oorlogsgevoelens horen deels bij dezelfde algemene ontgoocheling over de politiek'', zegt Jacobs. Om er aan toe te voegen dat Blair paradoxaal genoeg inzake Irak juist idealistischer lijkt dan zijn partijgenoten. ,,Daar heeft hij het vuur dat ze ook graag voor binnenlandse problemen bij hem zouden zien. Hij gelooft echt dat hij de wereld van een wrede dictator kan en moet verlossen, terwijl de anti-oorlogsactivisten juist de status-quo willen behouden met een beroep op legalistische normen.''

Brendan O'Neill, columnist van

Spiked, een tegendraads internettijdschrift, ziet juist daarin de achilleshiel van de anti-oorlogsbeweging. De twijfelende massa is niet alleen naïef, maar zelfs ,,moreel laf'', zegt hij desgevraagd. ,,Dat motto van de mars, `Niet in mijn naam', somt het eigenlijk precies op. Het klinkt wel dapper, maar in wezen zeggen ze alleen: doe wat je wil, maar laat mij er buiten. Ze wassen in het openbaar hun handen in onschuld en uiteindelijk gaan ze stilzwijgend akkoord. Hun retoriek is contraproductief. Hands-off Vietnam!, dat was pas een goede slogan. Eigenlijk verdienen ze een schop onder hun kont.''

Brandweerlieden

Blair denkt inderdaad dat een tweede VN-resolutie de twijfelaars kan overhalen en dat de onverzettelijken een kleine minderheid blijken die hij kan wegwimpelen. Daar zijn aanwijzingen voor. The Times ontdekte deze week behalve een brede afkeer van Blairs steun voor Bush' vermeende oorlogsplannen óók dat meer dan de helft van de Britten Saddam als een gevaar voor hun land beschouwt. De helft van de Britten vertrouwt er bovendien op dat Blair ,,beslissingen neemt in het landsbelang''. Eerdere oorlogen hebben aangetoond dat de publieke opinie als een blad aan de boom kan omslaan zodra het schieten begint en Britten overzee hun leven wagen.

Toch reikt Blairs probleem met al die Mikes en Lesleys verder. Chesterfield, waar bijna drie eeuwen geleden de Industriële Revolutie begon en waar het in de omgeving nog steeds wemelt van de social welfare clubs voor ex-mijnwerkers, was altijd een Labour-bastion. Was. Want bij de laatste verkiezingen, in 2001, ging het kiesdistrict Chesterfield over naar de LibDems, vooral omdat 7.000 Labour-leden niet kwamen stemmen.

Deze week werd bekend dat het nationale ledental gedaald is tot 180.000, de helft van wat het was toen Blair in 1997 aantrad. Mike zegde zijn lidmaatschap vorig jaar op, na 35 jaar. Lesley zegt het te zullen doen als Blair ten strijde trekt. Hoe groot de schade van die trend is, zal dit voorjaar blijken bij de lokale verkiezingen en bij de Schotse parlementsverkiezingen.

Blairs premierschap zou zelfs op het spel kunnen staan als hij `Irak' zonder VN-steun doordrukt of als een oorlog met VN-steun ongunstig verloopt, met veel militaire of burgerdoden, grotere chaos in het Midden-Oosten en terreur in de wereld. ,,Blairs statuur binnen de partij is in een vrije val'', zei Jeremy Corbyn, een dissidente Labour-parlementariër deze week. ,,De regering zet wel 3,5 miljard pond opzij voor een oorlog, maar zegt tegelijkertijd dat er geen geld is om brandweerlieden en onderwijzers meer salaris te betalen.''

,,Er opent zich een geweldige kloof tussen de partijleiding en de leden'', zegt ook Alan Simpson, een andere parlementariër die zich opwindt over Irak. ,,Blair is op een egoïstische, messianistische missie en niets kan hem daarvan afleiden. Dat is een gevaarlijke weg, want voor je het weet ga je lijken op Osama bin Laden: die wordt ook geleid door een onwrikbare morele zekerheid, zonder de bereidheid naar compromissen te luisteren. Er is alleen geen mechanisme meer om de leider te tarten. Blair heeft de democratie binnen de partij hervormd naar Iraaks model, waar je kan kiezen tussen ja stemmen of niet gaan stemmen.''

Blair heeft een probleem, zegt ook John Curtice, hoogleraar politicologie aan de Strathclyde-universiteit in Glasgow. ,,Het algemeen vertrouwen in regeringen en politieke systemen daalt overal in Europa en de Britse regering is al langer niet zo populair. Beide factoren maken het minder waarschijnlijk dat het publiek zich nu laat overtuigen. In werkelijkheid is de jury out tot duidelijk is welke kant het opgaat binnen de VN. Het is ironisch dat het vredesplan van Chirac en Schröder [langduriger en krachtiger inspecties] meer overtuigingskracht op het Britse volk zal hebben dan Blair.''

Dat is nóg een paradox van Blairs premierschap sinds `11 september'. Er is vermoedelijk geen westerse leider die de zaak tegen Irak zo welsprekend heeft verkocht, maar naar wie nu zo weinig wordt geluisterd. Na `Kosovo', een operatie die buiten de VN werd uitgevoerd omdat Rusland met een veto dreigde, oogstte hij voornamelijk lof. Afghanistan idem. Maar dezelfde argumenten voor internationaal ingrijpen in een nieuwe `mislukte staat' die de mensenrechten schendt en de wereldvrede bedreigt, lijken nu nauwelijks aan te slaan.

Hij heeft het deels aan zichzelf te wijten, gelooft Anthony Barnett, hoofdredacteur van openDemocracy, een onafhankelijk internettijdschrift en discussieforum in Londen dat zich ten doel stelt de kloof tussen burger en bestuur te verkleinen. ,,De oorlog die ons nu wordt opgedrongen maakt deel uit van een omvangrijker Amerikaanse strategie, die kan escaleren in vormen van geweld die niet in de wet zijn gegrondvest'', zegt hij. De matigende invloed die Blair pretendeerde te hebben, is intussen omgeslagen in machteloosheid. En het huidige debat biedt volgens hem geen uitweg. ,,Dat zit klem tussen Blairs spin die geen ruimte laat voor twijfel en de anti-Amerikaanse karikaturen'', aldus Barnett. ,,De stemmen van degenen die vóór ingrijpen in Kosovo en Afghanistan waren, maar tegen deze oorlog, hebben we nog te weinig gehoord.''

Als Bush haast maakt en de rest van Europa op de rem trapt, staat Blair zo de komende dagen voor het grootste dilemma van zijn leven. Volgt hij Bush, met wie hij zich solidair heeft verklaard, of volgt hij zijn Europese instincten? Offert hij de special relationship, of zijn toch al getaande invloed in Europa? Alleen een tweede VN-resolutie, die méér is dan het doorwuiven van een aanval die toch al vaststaat, kan hem helpen.

En als Saddam zich bedenkt, natuurlijk. Dan kan staatsman Blair volhouden dat zijn simultaanstrategie van unilateraal wapengekletter en multilaterale diplomatie heeft gewerkt. Dan komt er geen regime change in Londen en kan hij misschien zelfs een retourtje Stockholm boeken voor de komende Nobelprijzen. Chesterfield houdt vooralsnog rekening met een oorlog. In de St Mary's-kerk, met zijn kromme spits als een scheefgezakte tovenaarshoed, hangt al een oproep voor een `stille wake' op de dag dat de eerste bommen vallen. Verzamelen op de markt om half één 's middags. Voor de McDonald's.

www.stopwar.org.net

www.spiked-online.com

www.opendemocracy.net