Speeltuin voor kwaadwillenden

Burgers moeten waakzaam zijn tegen aanslagen, zei premier Balkenende vorige week. Maar hoe waakzaam is de overheid zelf? Absolute veiligheid is een illusie, zegt de hoogste ambte- naar voor veiligheid. Maar je kunt meer doen dan nu gebeurt. `Moeten we de Patriots niet in Nederland opstellen?'

Langzaam rolt de chloortrein langs de Vondelingenweg bij Pernis, langs de eindeloze chemische installaties en raffinaderijen naar het eindstation in de Botlek, even verderop. Pernis, deelgemeente van Rotterdam, ligt ingeklemd tussen de Benelux-tunnel en de Eemhaven, tussen de chemicaliën en de olie van ECT, Vopak en Shell. De bewoners zijn gewend aan de risico's van de chemische industrie.

Maar de tijden veranderen. Zeker sinds 11 september, zegt Herman van Loenhout, beheerder van het buurthuis in Pernis. En het wordt met de dag waarschijnlijker dat er een oorlog tegen Irak komt. Van Loenhout: ,,Ik maak me daar wel eens zorgen over, want dit is natuurlijk de eerste plek in Nederland waar iets kan gebeuren. Wij denken vaak dat het niet hier zal gebeuren, een terroristische aanslag, maar ik zou niet weten waarom niet. Zeker nu ze in Amerika en Engeland steeds beter beveiligd zijn. Hier is het veel gemakkelijker. Je kunt vanaf de weg van alles afschieten op die bedrijven.''

Ze waren deze week op televisie te zien: beelden van Britse soldaten die luchthavens beschermen. Maar er is geen luchtafweergeschut opgesteld langs de chemische fabrieken in de Botlek, er staan geen wegversperringen. De chloortrein wordt niet omringd door gepantserde voertuigen. Als er al gewapende patrouilles langs de hekken van de bedrijfsterreinen zijn, dan zijn ze voor het oog onzichtbaar. ,,Als dat soort extra beveiliging er was geweest, dan hadden we dat wel gezien of gehoord'', zegt Marinus van der Tak, voorzitter van de wijkraad van Pernis. Maar hoe zou dat moeten? ,,Als je het echt goed wilt aanpakken, moet je het hele gebied afsluiten. Ik geloof wel dat er hier iets kan gebeuren. Daar wordt veel te gemakkelijk over gedacht in dit land. Je kunt alleen maar hopen dat er niks gebeurt.''

Langzaam wordt de oorlog tegen Irak ook in Nederland zichtbaar: hekken, gepantserde voertuigen en gewapende patrouilles voor de Amerikaanse ambassade in Den Haag, op een steenworp afstand van het Binnenhof, laten ook Nederland zien dat het menens wordt. Demissionair premier Balkenende riep vorige week de bevolking op ,,waakzaam'' te zijn en de ogen ,,niet te sluiten voor de risico's''. Vice-premier Remkes zei deze week op televisie dat er geen reden is voor paniek.

Wat doet de Nederlandse overheid zelf om aanslagen te voorkomen? Doet zij genoeg? En waarom zou een overheid waarschuwen? Heeft dat wel zin?

Pistool in kist

Eens in de zoveel tijd duiken ze op rond Schiphol of bovenop de Schipholtunnel: in zwarte kleding gestoken militairen en leden van de marechaussee. De Bijzondere Bijstandseenheid doet al jaren antiterreuroefeningen op Schiphol, maar die waren tot voor kort vooral gericht op het beëindigen van vliegtuigkapingen. Sinds 11 september wordt ook geanticipeerd op andere vormen van terrorisme, zoals op een aanval op een aankomend of vertrekkend vliegtuig. Een medewerker van Schiphol, die anoniem wil blijven, zegt: ,,Ik heb wel eens meegemaakt dat we op een ochtend niet aan het werk mochten in een toestel, omdat ze na één van die oefeningen een pistool in die kist moesten zoeken dat ze de avond ervoor waren kwijtgeraakt.''

Sinds 11 september 2001 was de controle op de nationale luchthaven al aanzienlijk verscherpt, zegt Ruud Wever van de Schiphol Group. Met het oog op de gevolgen van een mogelijke Amerikaanse aanval op Irak wordt op Schiphol, net als op alle andere Europese luchthavens, vanaf 1 januari van dit jaar 100 procent van de bagage die aan boord van een vliegtuig gaat, gescreend. Die maatregel is door de actuele dreiging vervroegd ingevoerd en vloeide voort uit de aanslag op een Amerikaans toestel boven het Schotse Lockerbie in 1988, zegt Wever. Tot 1 januari van dit jaar werden alleen de koffers op risicovluchten, naar en vanuit de Verenigde Staten en de landen in het Midden-Oosten, voor 100 procent gecontroleerd.

Ook voor het personeel `achter de douane' is het werken onder het nieuwe pasjes- en poortjesregime niet eenvoudiger geworden. Nieuwe medewerkers, tot aan de schoonmakers toe, worden gescreend door Binnenlandse Zaken en moeten een examen afleggen over alle veiligheidsprocedures. Wie een Amerikaans toestel wil betreden wordt speciaal gevisiteerd. Op Schiphol zelf wemelt het van de bewaking, tot en met onopvallend opgestelde, maar zwaarbewapende leden van de marechaussee. Maar rond het luchthaventerrein is het stil. Geen gepantserde voertuigen of tanks of gewapende patrouilles langs de hekken, geen beelden van lege parkeerterreinen, afgesloten wegen of extra beveiligde aanvliegroutes, zoals die sinds deze week te zien zijn bij de Londense luchthavens Heathrow en Gatwick. ,,Met een raket die van de schouder kan worden afgeschoten kan iedere gek in een weiland bij Hoofddorp een toestel raken'', zegt een werknemer op Schiphol. Denk maar aan de aanslag in Kenia, november vorig jaar, op een Israëlisch vliegtuig dat net opsteeg in Mombasa. Om ,,een verrassingselement'' in te bouwen voor mensen die kwaad willen, staat op Schiphol bij vertrek en aankomst van risicovluchten niet van tevoren vast welke baan zij zullen gebruiken.

Ook op andere vitale plekken in Nederland valt van de buitenkant weinig te zien. De Deltawerken in Zeeland. Elektriciteitscentrales in de Randstad. De kerncentrale in Dodewaard. Het chemische complex van DSM in Geleen, waar de openbare weg dwars doorheen dendert. Bij de meeste belangrijke objecten is de bewaking ,,binnen de poort'' verscherpt. Veiligheidspasjes, extra obstakels, autosluizen, toegangspoortjes, scan-apparatuur. Bezoekers mogen niet meer onbegeleid naar hun afspraak in het gebouw, maar worden bij de portier opgehaald. Bedrijven in de petrochemische industrie hebben hun personeel het afgelopen jaar geleerd actief te reageren, zodra er een onbekend persoon wordt gesignaleerd.

Euromast

En de overheid zelf, wat doet die? Op tal van plekken wordt sinds 11 september gewerkt aan nieuwe draaiboeken en de herziening van rampenplannen die het land moeten beschermen tegen aanslagen of de gevolgen ervan. De gemeente Rotterdam, die zich wat de potentiële risico's betreft mogelijk het beste zou moeten beschermen tegen onheil, verklaart dat zij ,,voorbereid is op terroristische aanslagen op hoge gebouwen in de stad, in tunnels of in de haven'', zegt woordvoerder Michael Sijbom. ,,Er staat in de rampenplannen beschreven hoe de operationele diensten moeten reageren op aanslagen en terroristische dreiging.'' Hij erkent dat er sinds de dreiging van een oorlog in Irak weer een ,,verhoogde waakzaamheid'' geldt voor de haven. De gemeente Den Haag werkt al enige tijd aan een speciaal draaiboek voor de bescherming van vitale doelen in de stad, variërend van de ambassades en residenties tot het Binnenhof, van het Vredespaleis tot het Joegoslavië-tribunaal.

Speciale actieplannen bij de ministeries moeten de kans op een aanslag verminderen, of de gevolgen ervan zoveel mogelijk beperken. Een kleine greep: het kabinet heeft het afgelopen jaar geld uitgetrokken voor uitbreiding van de marechaussee, de politie, de regionale inlichtingendiensten, de AIVD en de militaire inlichtingendienst MIVD om informatie over mogelijke terreuracties te vergaren; voor de instelling van Bijzondere Bijstandseenheden (BBE) bij de krijgsmacht, de politie en de mariniers die moeten optreden bij het ontmantelen of aanhouden van verdachten; voor de aanschaf van bewakingsvoertuigen, voor veertien gepantserde bewakingshuisjes voor de bescherming van vitale objecten, vier waterwerpers, geld voor het afluisteren van satellietcommunicatie, voor internetrecherche bij de Unit Forensische Expertise van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) om de gangen van verdachten na te gaan; voor extra controles in de haven van Rotterdam en op Schiphol van passagiers, personeel, vracht en bagage.

Patriots op Schiphol

Is het genoeg? Kun je meer doen? Neem de recreatiesector – dat is een aantrekkelijk doelwit voor terroristen, omdat toeristen argeloos recreëren en de sector met veel seizoensarbeiders werkt. Volgens Clingendael-analist Dick Leurdijk zou de regering de bevolking veel meer dan nu moeten inlichten over het onderwerp terrorisme. ,,En je kunt nog veel meer doen in de defensieve bescherming. Zoals de Patriots die nu naar Turkije gaan in Nederland opstellen, of kordons leggen rond kerncentrales en in de Botlek.''

Het Prins Maurits Laboratorium van TNO heeft wel een aantal tips voor de beveiliging van de procesindustrie tegen terroristische aanslagen. Zo ziet TNO kansen om vliegtuigen te keren met metersdikke betonnen wallen rond de industrie. En er zouden `rocketscreens' kunnen worden gemaakt tegen inkomende raketten. Veel tanks en controlekamers in de industrie zijn al zwaar beveiligd tegen `explosie-belastingen' in de directe omgeving. Maar uiteindelijk hangt alles af van de intensiteit van de explosie. En daarover durven weinig experts sinds 11 september nog voorspellingen te doen.

Er zou misschien ook meer kunnen worden ondernomen tegen een aanslag met nucleaire, biologische en chemische middelen (NBC). In de Verenigde Staten bestaan inmiddels plannen om op tal van plaatsen zogenoemde `snuffelpalen' neer te zetten om een biologische aanval te ontdekken, maar een betrouwbaar en snel werkend systeem moet ook daar nog worden ontwikkeld. Ook wordt Amerikaanse burgers sinds vorige week geadviseerd zelf maatregelen te nemen, bijvoorbeeld door een eigen `rampenkit' samen te stellen, met onder meer een noodvoorraad water en voedsel, plastic om gaten en kieren in huis af te dekken en een radio die op batterijen werkt.

Artsen in Nederland kregen na de eerste miltvuurbesmettingen in de Verenigde Staten een cd-rom thuis met informatie over onbekende ziektebeelden die door NBC-middelen worden veroorzaakt. Het ministerie van Volksgezondheid liet miljoenen pokkenvaccins aanmaken; de overheid kocht een nieuwe voorraad jodiumprofylaxe aan voor een eventuele nucleaire aanslag en de voorraad antibiotica – tegen antrax – werd geïnventariseerd. Rondom de drinkwaterreservoirs zijn extra hekken en camera's geplaatst in een poging opzettelijke besmetting te voorkomen.

Maar er zijn veel beperkingen. In een vorig jaar verschenen rapport van het ministerie van Binnenlandse Zaken staat te lezen dat mensen zich niet kunnen voorbehandelen tegen chemische wapens en de meeste industriechemicaliën, en dat de hulpverleningsdiensten niet beschikken over detectoren om een mogelijke aanval met biologische middelen of strijdgassen op te sporen of te analyseren. `Monitoring' van biologische middelen is zelfs vrijwel onmogelijk. Een aanval kan pas dagen of zelfs enkele weken later bekend worden als zich de eerste ziekteverschijnselen voordoen. Een andere beperking is dat Nederlandse hulpverleners, behalve de brandweer en onderdelen van de krijgsmacht, nog niet voorzien zijn van beschermende kleding tegen dergelijke middelen, laat staan dat de bevolking dat is.

Hoe veilig is een land als Nederland, zelfs als alle denkbare maatregelen zouden zijn genomen? De geheimzinnigheid in de beveiliging van de `vitale objecten' kan niet verbloemen dat een aanslag niet kan worden voorkomen, zo zeggen betrokkenen tot aan de hoogste regeringsniveaus. Directeur Willem Scholten van het Gemeentelijk Havenbedrijf in Rotterdam: ,,Als professionals echt iets willen, lukt het ze wel. Je kunt het alleen zo moeilijk mogelijk maken.''

Ook Akzo Nobel, `eigenaar' van onder meer de chloortrein, relativeert de beveiligingsmogelijkheden. ,,Als je naar 11 september kijkt, helpen toegangspasjes en beveiligingspoortjes niet veel'', zegt Paul van der Boor van het chemieconcern, dat vestigingen heeft in onder meer Delfzijl, Hengelo en de Botlek. ,,De chloortrein en terrorisme vormen natuurlijk niet de meest prettige combinatie. Die valt ook moeilijk extra te bewaken. Als we dat soort treinen onder weet ik welke politiebewaking door het land moeten sturen, is het economisch niet meer rendabel. Maar dan moet je Ajax-Feyenoord ook niet meer laten doorgaan. Het wordt heel gecompliceerd, als dat soort dreigingen reëel wordt.''

,,Als je aanslagen wilt plegen in Nederland, of waar dan ook in Europa, zijn er mogelijkheden te over'', zegt Dick Leurdijk van Clingendael. ,,Onder de bevolking bestaat nog steeds een soort ongeloof dat er iets kan gebeuren bij ons. Ik denk wel eens, heel cynisch, dat ook Nederland een wake up call nodig heeft, met een aanslag, om zich heel goed bewust te worden wat hier eigenlijk op het spel staat. Er is geen enkele reden om aan te nemen waarom Nederland niet bij het terrorisme betrokken zou worden. Wij zijn ook een representant van de wereld van de `ongelovigen'.''

Generaal-majoor der mariniers b.d. Cees Homan is het met hem eens: ,,Als militair vind ik dat wij met het sturen van Patriots naar Turkije partij hebben gekozen voor de Amerikanen, ook al wordt het door onze regering gezien als een defensieve daad. De Iraakse regering en terroristische organisaties zullen dat toch anders inschatten.''

Stemmingmakerij

Een complexe, open samenleving als de Nederlandse is makkelijk door terroristen te raken. Zelfs als de overheid al het denkbare daartegen doet – wat dus niet het geval is. Hoe complex onze samenleving is, blijkt bij iedere stroomstoring. Alles hangt met alles samen: de elektriciteitsvoorziening, de drinkwatervoorziening, de telecommunicatie, de gezondheidszorg, de openbare orde en veiligheid, de voedselvoorziening.

Onderzoeker Eric Luiijf van TNO-FEL, het Fysisch en Elektronisch Laboratorium, leidt een grootschalig onderzoek voor het ministerie van Binnenlandse Zaken naar de kwetsbaarheid van de essentiële sectoren in de samenleving én de onderlinge afhankelijkheid van al die sectoren. De samenleving is door de relatief hoge betrouwbaarheid niet meer gewend om te gaan met een storing in een vitale infrastructuur, laat staan met een opzettelijke verstoring, constateert Luiijf. Doel van het samenwerkingsproject tussen overheid en bedrijfsleven is dat vanaf 2004 een samenhangend stelsel van beschermingsmaatregelen wordt genomen. ,,Vrijwel alle processen blijken veel meer afhankelijk te zijn van de betrouwbaarheid en beschikbaarheid van andere vitale producten en diensten dan eerder gedacht'', stelt Luiijf.

Heeft waarschuwen dan wel zin? Zorgt dat niet alleen maar voor paniek? In Groot-Brittannië wordt de openheid van premier Tony Blair door de oppositie uitgelegd als stemmingmakerij, als pogingen om angst te creëren en de bevolking klaar te stomen voor een oorlog. Ook in Nederland zwellen dergelijke geluiden aan. Bijvoorbeeld uit de mond van de Nijmeegse polemoloog Léon Wecke, die donderdag in het radioprogramma Met het Oog op Morgen premier Balkenende een soortgelijk verwijt maakte.

Dat overheden proberen burgers achter zich te krijgen voor een oorlog, door bewust angst op te roepen of, zoals in Engeland, met veel machtsvertoon veiligheidsmaatregelen te nemen rond de vliegvelden, is ,,volstrekte onzin'', zegt Bob Visser, projectdirecteur-generaal Beveiliging en Crisisbeheersing op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Hij geeft leiding aan het Nationaal Coördinatiecentrum (NCC), de spin in het web van de rampenbestrijding. ,,Dat suggereert dat je als regering een strategie zou hebben om door het bewust creëren van angst mensen mee te krijgen voor een zaak die op andere argumenten moet worden beslist. Ik vind dat een vorm van samenzweringsdenken die niet past bij een democratische, gewetensvolle regering.''

,,Je moet geen paniek zaaien onder de bevolking'', zegt Homan. ,,Je kunt de bevolking heel objectief en zakelijk vertellen wat reële dreigingen zijn en wat niet. Nu ontbreekt dat bewustzijn ten enenmale in Nederland. Wij denken nog steeds dat wij op een eiland leven in een boze wereld. Dan krijg je paniektoestanden zoals we die zagen vlak na 11 september, toen plotseling gemaskerde mannen met gepantserde wagens opdoken bij de tunnels in Rotterdam en Amsterdam. Dat was gewoon de Bijzondere Bijstandseenheid. Mensen schrokken zich rot. Ze zijn nergens op voorbereid.''

Homan trekt de lijn door naar de

`hype' die vorige week ontstond toen de media meldden dat het leger zou worden ingezet bij de beveiliging van vitale objecten. ,,Natuurlijk wordt het leger daarvoor ingezet. Ik zou me pas zorgen maken, als het kabinet zou besluiten het leger niet in te zetten bij terroristische dreiging. Zo'n hype kan ontstaan, omdat men niet op de hoogte is. In de jaren '50 kreeg iedere burger een boekje van de BB, de Bescherming Bevolking. Daarin stond dat je de kelder in moest bij een nucleaire aanval. Je kunt als overheid beter nu iets vertellen, dan straks het verwijt krijgen dat je de bevolking nergens op hebt voorbereid.''

Ook de Leidse hoogleraar conflictbeslechting Erwin Muller zei afgelopen zomer op een congres dat de autoriteiten ,,al te lang de illusie (laten) bestaan dat de overheid in staat is de burgers volledige zekerheid te verschaffen. Dat moet weg.''

Maar Bob Visser van het NCC vindt dat de overheid terughoudend moet zijn zolang er geen specifieke terroristische dreiging bestaat, dat wil zeggen: zolang er geen concrete informatie bestaat waaruit blijkt dat een bepaald object een mogelijk doelwit van een aanslag is. ,,Ook met uitlatingen als `wees alert' moet je oppassen, want dan kun je onbewust spanningen opbouwen waar mensen niks mee kunnen'', zegt Visser. ,,Je moet dan wel concreet zeggen wat mensen moeten doen. Aan de andere kant, als burgers helemaal niks horen van de overheid, dan gaan zij zich misschien afvragen of die overheid er wel bewust mee bezig is, of er wel voorbereidingen worden getroffen. Maar je moet als overheid ook niet doen alsof je alles kunt voorkomen. Dat is niet realistisch.''

Visser erkent dat lang niet alle mogelijke doelwitten in Nederland extra tegen een terroristische aanval zijn te beveiligen. ,,Zonder specifieke dreiging nemen we geen specifieke maatregelen'', zegt hij. ,,Er is van alles voorbereid, we hebben heel veel draaiboeken klaarliggen voor allerlei situaties. We kijken wat je je kunt voorstellen wat er zou kunnen gebeuren. Maar je kunt niet alles weten, je kunt niet alles voorkomen. Dat is een realiteit die overal ter wereld geldt.''

Volgens hem vallen er moeiteloos honderden objecten te bedenken die in aanmerking zouden kunnen komen voor een terroristische aanslag. ,,Als je al die objecten specifiek wilt beveiligen, dan gaat dat de grenzen van de politie en het leger te boven. Dat kan gewoon niet, het gaat de capaciteit te boven. De politie heeft ook andere kerntaken, zoals opsporing, ordehandhaving, op straat zijn. Het bewaken van objecten is heel arbeidsintensief. Alle risico's voorkomen door overal te staan en te bewaken, dat kan gewoon niet.''

Er is nog wel iets wat de Nederlandse overheid zou kunnen doen, zeggen de deskundigen: eens kritisch kijken naar haar eigen organisatie. Niet alleen zijn politie, marechaussee, het leger en de reserves te klein om de vitale objecten langdurig te beschermen, het veiligheidsbestel is volgens sommigen veel te complex en versnipperd, en niet ingericht op een landelijke aanpak.

Veiligheid is ingebed in regio's, onder verantwoordelijkheid van burgemeesters, officieren van justitie, korpsbeheerders. Verder zijn er talloze andere betrokkenen, van de departementen tot de mobiele eenheid: Justitie, Binnenlandse Zaken, de marechaussee, het leger, het landelijk parket van het openbaar ministerie, brandweerregio's, de inlichtingendiensten, de geneeskundige keten.

Het NCC, dat valt onder Binnenlandse Zaken, maar dat bij een echte crisis zal moeten worden aangestuurd door de premier en zijn departement van Algemene Zaken, moet al die radertjes uiteindelijk laten samenwerken. Veel bestuurskundigen zien in de veiligheidsinfrastructuur een typisch uitvloeisel van het poldermodel, met tal van uitgesmeerde verantwoordelijkheden.

,,Het is te ingewikkeld'', zei hoogleraar Muller afgelopen zomer. ,,Er zijn te veel grenzen. Er doen zich te veel kansen voor dat het misgaat. Het huidige veiligheidsbestel past niet bij een vitale manier om de terreurbestrijding vorm te geven. Niet alleen de terreurbestrijding, maar ook de andere taken van de veiligheidssector leiden ertoe dat wij nu daadwerkelijk werk moeten maken van een reorganisatie van het gehele veiligheidsbestel.''